Жошы ұлысы Ұлытауды ен жайлап, елдік құрған

0
1248

Қазақ ұлтының сан ғасырлық тарихының куәсі болған қасиетті Ұлытау жері, айдарынан жел ескен Алаш баласы үшін киелі мекен саналады. Біздің арғы бабаларымыз Ғұндардың мекені болған, Сақтардың сарқыты қалған, Түркінің тұлпары дүбірлеткен, Дешті Қыпшақтың ордасы болған Ұлытауды қазақ тарихының куәсі демеске уәжің де жоқ. Ұлытау тарихы-ұлт тарихы. Ұлытаудың болашағы – ұлттың болашағы. Оның келбеті – ұлт келбеті мен болмысы болмақ. Ұлытау дегенде айтылар әңгіме, қозғалар ой да бөлек. Академик Қаныш Сәтбаев: «Орыстарға Кремль қандай қадірменді болса, меніңше Қазақ елі үшін Ұлытау да соншалықты қастерлі…» деген екен кешегі бодан заманда… Бұдан асырып сөз айту да қиын. Ендеше, тәуелсіз елдің бүгінгі ұрпақтарының мойнында Ұлытауды ұлықтай білу дейтін қасиетті парыз бар екенін ұмытпағанымыз жөн!
Ұлт тарихы мен елдік мүддені барлығынан биік қоятын «Qazaqstan dauiri» халықаралық, қоғамдық-саяси газеті бүгіннен бастап «Ұлытау – ұлт ұясы» атты жаңа айдар ашуды қолға алып отыр. Көздеген мақсат-қасиетті Ұлытаудың бай тарихын бүгінгі ұрпақ санасына жаңғыртып, оның мәдениеті мен дәстүрін, әдебиеті мен өнерін ұлықтау. Оның бүгінгі келбеті мен келешекке деген талпынысын Алаш баласына ғана емес, айдай әлемге таныту жолында тер төгу болмақ. Себебі Ұлытау сөзі қазақ атауымен параллель ұғым.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында, ұлан-асыр қуанышын баса алмаған қазақ жұрты, ежелгі дәстүрді еске алып, егемен елдің тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевты, осы Ұлытауда ақ киізге салып ардақтағаны есімізде. Елбасымыз ұлтымыз үшін Ұлытаудың маңыздылығының зор екенін қайталаудан жалыққан емес.
Осы қасиетті мекенде шаңырақ көтерген атақты Алтын Орда мемлекетінің құрылғандығына биыл 750 жыл толыпты. Дүбірлі мереке басталып та жатыр. Оның орны бар екенін Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Қазақстан халқына арнаған Жолдауында «Алтын Орданың 750 жылдығын төл тарихымызға, мәдениетіміз бен табиғатымызға туристер назарын аудару тұрғысынан атап өткен жөн» деген еді. Қазіргі таңда еліміздің түкпір-түкпірінде осы айтулы датаны мерекелеу шарасы басталып та кетті. Өткен қазан айында, «Алтын Орданың 750 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-танымдық конференция» Қарағанды қаласында ашылған болатын. Конференцияға қатысқан, Ұлытау ауданының әкімі, мемлекет қайраткері, ұлтжанды азамат Берік Әбдіғали мырза бұл шараның маңыздылығы туралы баяндаған еді.
«Біздің тарихымыз өте тереңде жатыр. Қазіргі Қазақстан жерінде көптеген мемлекеттер болған. Өздеріңіз білетіндей, сақ, ғұн, қыпшақ, оғыздар өмір сүрді. Соның ішінде ең алпауыты – Шыңғысхан құрған империя, оның мұрагері Жошы ұлысы. Сол кезеңдері ұлы ұлыс атанған «Жошы ұлысының», кейінгі деректерде «Алтын Орда» деген ұғыммен белгілі болған мемлекеттің 750 жылдығын тойлау Қазақстанда биылғы жылдан басталып жатыр. Бұл шаралар 2020 жылы да жалғасын табады», – деді Берік Әбдіғали.
«Жошы ұлысы» тарихта «Алтын Орда» атауымен белгілі. Өкінішке орай, бұл хандық әлі де болса толық зерттелмеген. Бұл ұлысты зерттеп жүрген ғалымдар бар, дегенмен тарихшылардың еңбектеріне толық көңіл бөлінбеген деп есептейміз.
«Шын мәнінде, «Жошы ұлысының» қара шаңырағы біздің жеріміз. Оған қазіргі Ресейдің территориясы, Еуропа жерлері, бүкіл Орта Азия жері кірсе де, қара шаңырақ осы біздің жерімізде деп есептейміз. Төрткүл әлемде Шыңғысханның империясына, оның ішінде Жошы хан ұлысына қызығушылық бар. Біз Қазақ хандығы осы Жошы хан қалыптастыр-ған ұлы империяның мұрагеріміз. Сондықтан да, осы саланы, осы тақырыпты археология, деректану жағынан тереңірек, толықтай зерттесек деген жауапкершілігіміз бар. «Жошы ұлысын» әлемдік деңгейде насихаттасақ, арнайы фильмдер шығарып, туристерді халықаралық деңгейде тарта білуіміз қажет. Оған лайықты іс-шаралар ұйымдастырып, тарихи ескерткіштерімізді қалпына келтіру керек. Бұл іс-шаралар ауыл-аймақтың, елді мекендердің дамуына өз үлесін қосады. Жолдар дұрысталады, туристер келе бастайды. Бұның біз үшін экономикалық жағынан да тиімділігі бар. Біз әлі де болса Жошы ханның келбетін, образын толық білмейміз. Жошы хан тұлға ретінде, мемлекет басшысы ретінде зерттеуді қажет етеді. Біз мақтаныш ететін Абылай хан, Әлихан Бөкейхан, Шоқан Уәлихановтар Жошының ұрпақтары. Бұл тұлғалардың қазақ халқының қалыптасуына, қоғамға қосқан үлесі өте зор. Бұл үлкен тарихи сабақтастық және тарихтың осы саласын зерттеу біртұтас үлкен тарихи сананы қалыптастыруға өз үлесін қосады деп ойлаймын. Біз тек Қазақ хандығымен шектелмеуіміз қажет. Қазақ хандығына дейін біздің жерімізде бірқатар мемлекеттер болған. Алтын Орданы, Жошы ұлысын бізге байланысы жоқ бөтен мемлекет, өзге ел ретінде қабылдаймыз. Шын мәнісінде бұл біздің мемлекет, біздің ел. Сол сияқты Түрік қағанаты да, сақ, ғұн мемлекеттері де біздікі. Соның барлығының мұрагеріміз, біз оларға ие болуымыз керек. Осы тарихты санаға сіңдіру қажет. Бұл «Рухани жаңғыру» жағынан үлкен жұмыс», – деген еді Берік Әбдіғали мырза.
Осылайша газетіміздің жаңа айдары оқырманға жол тартты.
Төменде көрнекті татар тарихшысы Габделбари Габдуллаұлы Сейітбатталовтың (1880-1968) 1913 жылы татар тілінде араб әрібімен басылған «Түрік-татар тарихы» атты еңбегіндегі Алтын Ордаға қатысты жазғандарынан үзінді берілген. Татар тілінен аударған ЕҰУ жанындағы «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығының бас ғылыми қызметкері

Еркінжан СЫЛАМХАНҰЛЫ

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.