Қазақтың өзіне керек болмаса, ол тіл басқа кімге қажет?

0
340

Мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтіп, оны өз дәрежесінде дамыту бойынша егемендік алған 28 жылдың ішінде едәуір қаражаттың басына су құйылды. Бірақ, содан қазақ тілінің мәртебесі артты, көсегесі көгерді десек, асылық айтқан болар едік. Себебі, мемлекеттік тіл деп дардай атақ берген қазақ тілі әлі күнге өз тұғырына қона алмай келеді. Отандық тіл жанашырлары қазақ тілінің мәртебесін арттыру бағытында істеліп жатқан жұмыстардың бар екенін жоққа шығармағанмен, оның сапасы мен нәтижесіне разы емес. Оған себеп те жоқ емес. Мәселен, өскелең ұрпаққа үлгі-өнеге көрсетеді деген Үкімет, парламент, лауазымды шенді-шекпенділердің бәрі дерлік сөзінің басын: «Ассалаумағалейкум»,— деп қазақша бастағанмен, аз уақыттан соң ұлтаралық тілге қамшы басады. Бұл үрдіс балабақшада да, мектепте де сол күйінде қайталанады. Осы тұрғыда мәжіліс депутаты Азат Перуашевтің пікірі құлаққа қонымды. «Ана тіліне деген ниет дұрыс болса, мемлекеттік тіл өз тұғырына қонары кәміл. Шын мәнінде, қазақ жерінің түп иесі қазақ өз тілінде сөйлей бастаса, өзге ұлыс өкілдері қайда барады дейсіз? Өз балаларының болашағын тек қана Қазақстанмен байланыстырғысы келсе, олар да қазақ тілінде сөйлесуді бастары анық. Олар сондай әрекетке баруы үшін, аталған бағыттағы іс-әрекетті басқа емес, жердің иесі, байырғы ұлт ретінде қазақтың өзі бастауы керек»,— дейді. Несі бар, өте орынды пікір.
Ал, тіл десе ішкен асын жерге қоятын Дәурен Сатыбалды есімді ағамыз: «Қазақ тілінің дамуына, қолданылу аясының кеңеюіне кері әсер ететін басты фактор — оның қоғамда қажеттілікке айналуына байланысты. Қажеттілік жоқ жерде, басқа ұлт өкілдеріне қазақ тілді «үйрен» деп қанша үгіттегенмен, тізеге сап күштегенмен, ешқандай нәтиже шықпайды. Осы жерде от тілді, орақ ауызды Қадыр Мырза-Әлі ақынның: «Ел болу — бақытың, ерме болу — сорың»,— деген сөзін еске сала кеткен жөн сияқты. «Саудамен салтыңды түзей алмайсың, сақалмен еліңді көгерте алмайсың» деген өзбек сөзінде де жан бар сынды. Себебі, қазақ жұрты басқалардан аталы сөзге тоқтайтындығымен, сөз қадірін түсініп, оны сыйлап, құрметтейтіндігімен асқан ғой. Біз қазір жерімізді жайлап отырған жүзден астам ұлт этностарының қас-қабағына қарап, солардың көңіл-күй әуеніне бойұсынған сияқтымыз. Әйтпесе, кезінде Бал-тық жағалауындағы елдер өз тәуелсіздігін жариялағанда, өздерінің ұлттық тілдерін мемлекеттік тіл деп жариялап, оған басқа тілдің бірде-бірін балама етпеген еді. Біз болсақ, орыс тілінсіз аштан өліп, көштен қалатындай, оны мемлекеттік тілмен мәртебесін бірдей етіп, ұлтаралық ресми тіл деп жариялап жібердік. Бұл аздай, енді бүлдіршіндерімізді балабақшадан бастап ағылшын тілінде оқытуға бет бұрып, үштұғырлы тіл деген ұранды көтердік. Бара-бара қытай тілін де оқуға көшпесек не қылсын? Расында да 1991 жылы заң қабылданса да мемлекет тілінің құр аты бар да, заты жоқ екені рас қой»,— десе, осы тақырып бойынша біраз жыл бұрын өз пікірін білдірген э.ғ.д, профессор Касымхан Құсайынов: «Халқымыздың саны көбейгенмен санасы азуда. Тілден айрылған халық — халық емес, өзгенің өзеніне кіргесін, атың да, затың да қалады. Оны көп жұрттың өмірінен көруге болады. Осылай бола берсе, ол уақыт бізге де жақындайды. Ондайға ұрынбау үшін бізге не істеу керек? Меніңше, біріншіден, оқу жүйесін өзгерткен жөн. Балабақшадан бастап, жоғарғы оқу орындарына дейін өз тілімізде таза сөйлеу міндетті іс деп есептелуі тиіс. Екіншіден, басқа халықтарды да қатарда ұстап, барлығын таза қазақ тілін үйренуге тарту қажет (күштеп емес, әрине). Үшіншіден, үш тілді жетік білгендерге (қазақ, орыс, ағылшын) сара жол ашып, болашақ осындай білімді, білікті жастардікі екенін сөз емес, іс жүзінде дәлелдеу. Төртіншіден, негізгі басқару аппаратын мемлекет саясатына сай ұстау, яғни қазақ тілі бойынша іс-қағаздар жүргізу негізгі бағдарлама деп есептеліп, оның мәжілісте қаралып, бекітілуін талап ету. Міне осының бәрін халықты ешбір қыстаусыз бірте-бірте өмір тәжірибесіне енгізу — атқарушы биліктің күн тәртібінен түспейтін ең басты міндеттерінің бірі деп саналуы қажет. Одан кейінгі нұсқа, қазіргі тәрбиені балабақшадан бастап жүргізіп, бірте-бірте ең бірінші оқу орындарын, кәсіптік училищелер мен колледждерді ана тіліне ауыстырғаннан кейін, екінші ғылым мен техника салаларын соған көшіріп, экономиканы таза мемлекеттік тілде шартты түрде жүргізу болып табылады. «Асыл сөздің арты — алтын, алды — соқыр» демекші, бар дүниені алдын ала терең ойлап, білу және дер кезінде істеу ақылға қонымды орынды жәйт. Әлбетте, ұзын арқан, кең тұсауға салмай, жеделдетіп»,— деген еді.
Ал, ұлт жанашыры, белгілі саясаттанушы Расул Жұмалы өзінің фейсбуктағы жазбасында: «Қазақ тілінің мәртебесі мен қоғамдағы орны — билік меншігі емес. Керек десе, әлгілер тіпті орысша сайрай берсін. Мәселе өзімізде — қазақ қоғамында, намыс пен екпінде, жігер мен бірізділікте. Мәселен, қазақ тілінде сөйлемеді ме, ондай жиыннан шығып кетейік, қазақша қызметкері жоқ па, ондай банктер мен дүкендерге бармай-ақ қоялық. Қысқасы, бақандай 75 пайызбыз. Санды сапаға қашан аударамыз? 12 пайыз бола тұра қалған 88 пайызды жұдырығында ұстап отырған Араб Әмірліктерінің бізден несі артық? Бәрі айналып келгенде өзіміздің әлжуаздық пен немқұрайлықтан»,— деп, ащы шындықты тура бетке айтты.

Ермек Сахариев

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.