Қазақтың иесі – Алла, киесі – сен бол, Абай

0
122

Өткен жылы Абай бабамыздың туғанына 175 жылдығы құрметіне орай «Абай — рух!» деген айдар аштық. Соның аясында Мұсатай Ғалымның «Қазақтың иесі Алла, киесі сен бол, Абай!» деген сұхбат-мақала бергенбіз. Иә, иә, Абай бабамызбен көзі тірісінде тікелей сұхбаттасқан Жәрменде деген ақсақалымыз бар екен. Сол сұхбаттың басын өткен жылы бердік. Оқырман жылы қабылдады. Енді соның жалғасын тағы да жариялауға ұйғардық. Екінші бір тапқанымыз Абайдың қара сөздерінің бүгінгі күнге үндестігін іздеу. Сіздердің рұқсаттарыңызбен осы пікірлерімізді жалғастырсақ. Абай бабамыздың биыл 175 жылдығы. Тағы да басқа бұл жөнінде жоспарларымыз, мақалаларымыз бар. Сіздерде ұлы бабамыз жайлы дүниелер бар ма? Халықпен бөлісіңіздер. Оларды жариялауға біз пейілдіміз.

Абай мен миссионер Сергейдің айтысы

Жәрменде: — Абайжан, кеше Семейге миссионер Сергей келіп: «Мұсылман дінін қорғаушы молда, имамдар болса сөйлесемін» деп іздегенде, мұсылман дініміздің абыройын ұстап қалуға Құдай нәсіп етті», — дедің.
Алланың өзі де рас, сөзі де рас,
Рас сөз ешуақытта жалған болмас.
Көп кітап келді Алладан, оның төрті
Алланы танытуға сөз айырмас…, — деп бастапсың… Сол әңгімеңді айтшы.
Абай: — Сіз менің өлеңдерімді…
Жәрменде : — Абайжан, өлеңдеріңнің не сиқыры бар екенін мен білмеймін,сенің
өлеңдеріңді бір рет естісем болды жадымда қалады. Сенің төгілдіріп айтатының,
сөзіңнің салмақты ырғағы, ұйқасы қиналмай, еркін келетіні-ақпа шешендігің.
Өзім де басқа шауып төске өрледім,
Қазақта қара сөзге дес бермедім, — дейсің ғой. Сондықтан тез жатталып қала ма деймін… Сенің ақындығыңнан ақылдылығың, шешендігің басым сияқты. Ол жақсы.
Ақындар көп, ақылдылар аз ғой әр кезде.
Абай: — Мен барғанда Сергей:
— «Ибрагим мырза», Құдай – біреу, ол жаратушы хикмет иесі», мұсылман дініндегі өз жұртыңыздың шын хақиқат Құдай жолында екенін немен дәлелдеп бере алар едіңіз?», — деді. Мен:
— Өзіңіз әлгінде айтқан жоқсыз ба, Құрметті Сергей Матвеевич,! «Құдай — біреу, ол жаратушы хикмет иесі» деп. Шын хақиқат, Құдай жолын біз кеудеде соғып тұрған жүректен іздейміз. Хақ есімі Алланы ауызға алғанда жүрек жүрісі, дем-тынысымыз түзелгендей болады. Осыны мұсылман қауымы есі кірген күннен бастап сезінеді, — дедім. Ол:
— «Мен Бағдат, Мысыр, Сауд Арабиясы сияқты дін ошағы болған мекендерді айтпаймын. Оқу үйі, мектебі жоқ көшпелі тайпалар Құдай сөзін, оның ниетін қалай бұлжытпай танып келеді? Дін шарттарын қалай қатесіз орындап,басшылыққа ғибадат ресімін сақтайды? Христиан діні жер бетіндегі халықтар көзін шындыққа жеткізу үшін жаралған прогресшіл бағыттағы дін. Егер Россия бір кезде алдында альтернатива тұрғанда православияны емес, исламды қабылдаса, дәл қазіргідей қуатты дәрежеге көтеріле алмас еді, — деді.
— Мен православиенің орталығы көне Византия астанасы Константинополь екенін білуші едім. Біздіңше Ғайса пайғамбардың ағызы алдымен оның көгілдір күмбезді Киелі София соборында күмбір қақты. Ол кезде қуатты дін ошағы Екінші Ұрым саналатын. Құдай үйі одан көшкенімен негізі мықты қаланған дін жетімсіреп қалған жоқ қой. Керісінше…, — дедім. Сергей тағы:
— «Мұсылман дінінше құдай күш иесі, қорқытушы, сондықтан құдай жолындағы құлшылық, тазалықтың барлығы да қорқудан туатын сияқты» — деді. Оған мен:
— «Біздің құдай «рахыман, рахим», қуат қана иесі емес, рахым да қылушы: қуаты қара күш бастаған қуат емес, махаббаты бар қуат. Әке мен баланың арасы сияқты. «Әкеше сүйеуші Ие» дедім.
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
Және хақ жолы осы деп әділетті….
Жәрменде: —
Алланың, пайғамбардың жолындамыз,
Ынтамызды бұзбастық иманымыз.
Пайда, мақтан, әуесқой — шайтан ісі,
Кәні біздің нәпсіні тыйғанымыз?…, — дейсің ғой…
Абай: — Иә, Алла ішінді айтқызбай біледі ойла,
Пендесіне қастықпен кінә қойма.
Распенен таласпа мүмин болсаң,
Ойла, айттым, адамдық атын жойма!, — деп өлеңімді аударып бердім. Құдайдан қорық, пендеден ұял, балаң бала болсын десең — оқыт, мал аяма! Әйтпесе, бір ит қазақ болып қалған соң, саған рахат көрсете ме, өзі рахат көре ме, я жұртқа рахат көрсете ме?, —деп тоқтадым.
— Мұсылмандардың дүние бір тарының қауызына сияды дегендеріңіз ақылға симайтын нәрсе ғой — деді миссионер. Мен:
— Сіз бен біз мынау жарық дүниені көріп отырмыз.Аспандағы ай мен күнді, жұлдыздары да көреміз. Осы көруде көздің қарашық қылауы тарының қауызымен мөлшерлес деуге болады. Демек, көздің зәредей қарашығына осынша әлемді сыйғызған тәңірім шебердің ісіне шек келтіруеге бола ма? — деп жауап бердім.
Миссионер:
— Абай мырза, кұдайды аузыңнан тастамайсың . Сол құдайдың тұрағы қайда? — деді.
Осы шақта күн батып қас қарайған кез еді. Содан үйге еніп шамды жағып жібередім де:
— Мінеки шамның жарығы дүниенің төрт бұрышына лезде тарап кетті. Құдай да жарықтың сәулесі сықылды, мен қайдан білейін. Дүниенің төрт бұрышынан өзің тауып ал, —дедім. Миссионер не дерін білмей қалды.
—…Біреуді ызаландырмақ – шариғатта харам, шаруаға залал, ақылға теріс.
…жақсылық, жамандықты жаратқан – құдай, бірақ қылдырған құдай емес, ауруды жаратқан – құдай, ауыртқан құдай емес, байлықты, кедейлікті жаратқан – құдай, бай қылған, кедей қылған құдай емес деп, нанып ұқсаң болар, әйтпесе – жоқ.
— «Құдай тағала өзі ақыл бермеген соң қайтейік?» дейсіздер, — деді Сергей.
— Құдай тағала сені менен мені бірдей жаратып па?, — демек – Құдай тағалаға жала жауып, өзін құтқармақ болғандығы. Бұл — ойсыз, өнерсіз надан адамның ісі. Оған құдай тағала көрме, есітпе, көрген, естіген нәрсеңді ескерме, есіңе сақтама деп пе? …Сергей үндемеді.
Сергей :
— «Христиан діні жылдан – жылға күшейіп, қатарын молайтып келе жатыр. Оның діни орталығы – Ватикан өз алдына дербес мемлекет. Бір кезде ол жер бетіндегі басқа діндердің бәрін ығыстырып, өзіне қаратып алуы да бек мүмкін. Бұған не айтсасыз?», —деді. Мен:
— Ол мүмкін емес. Мүмкін болмайтыны — жер шарының төрттен үшінде нан өсіріліп, шарап ішілмейді. Тоқтық ату мен мастыққа бейімделу жоқ. Сондықтан да христиан діні әлемдік дінге ене алмайды. Ал құран сүрелері, оның адамгершілк қағидалары барлық жүректерге бірдей қонады. Ол бұзылудан, Құдай жолынан шығып кері жүруден сақтайды. Ислам арғы дүниені көбірек уағыз етсе, оның барлығына, шындығына толық көзін жеткізгендіктен емес, махлұқ атаулының өзі үшін оттайтын бір-ақ өмірі, хайуандық тірлігі ғана болғанда, адамның жалғандағы су ішерлігі біткенде де біржола жоғалып кетпейтіні сендіріледі, — дедім. Сонан кейін мен Айса дінінің нанымы бойынша «үш жүзді құдай» деген ұғымға қарсы дау айттым, «бірлігіне үш жүзді болу сия ма, сол үш сипат бір жүзінде болса құдайлығына көп бола ма?» дедім. Ол:
— «Сіздің үш жүз деп отырғаныңыз Троица ғой. Олар періштелер, адамдар, сайтандар. Үш үн: дыбыс, ұлылық, ырғақ. Ой, сана, тіл құрайтын сөз. Әлемде ұлы жазушылар: Шекспир, Сервантес, Бальзак, Пушкин, Лермонтов, —деді. Мен:
— «Ағайынды Карамазовты жазған Достаевскийді ұмытып кеттіңіз ғой», — дегенімде Сергей:
— Сіз оны оқыдыңыз ба ? — деді.
— Мен оқымақ түгілі ол кісімен таныспын, Семейде тұрғанда білемін, — дедім.
— Оның қай жері ұнады?, — деп сұрады Сергей. Мен:
— «Ұлы инкивизиатор халықты өзінің соңынан ертіп келе жатқанда Иусус Христосты көргенде кірпідей жиырылып» Сен неге келдің? Біздің жер бетіндегі ісімізге бөгет жасау үшін бе?» деп оған қатты зекіп, сол арада адамдарына ұстатып байлатады да, тас үңгірге апарып қаматып тастайды ғой. Ол аздай ертеңіне дінбұзар еретиктерге қосып өртеп жібермекші де болады. Жазушының айтқысы келгені, қолында әмір-құдіреті бар адам Құдайдың өзі қолына түссе аямауға әзір екен. Сергей:
— Ол әдеби образ ғой, — деп жалтарды.
— Мүмкін, мүмкін… Сіз тағы бір ұлы жазушыны ұмытып кеттіңіз, — дедім.
Сергей :
— Ол кім деді?
Мен:
— Ол Толстой ғой. Ол адам кейіпіндегі Ғайсаның Құдай екенін мойындаудан бас тартқаны үшін шіркеуден аластатылды емес пе?!, — дедім.

Абай Еуропаға неге барған?

— Ондай болған,— деп, Сергей дәстүр туралы сөйлесейік деді. Мен :
— Біз билікті көбіне қазақы дәстүр , шариғат бойынша, орыс заңымен де айтып жүрміз дедім. Қазақы дәстүр заңының адамгершілік жағы басым. Бізде тән жазасы ешқашан болған емес.
— Құнның қандай түрлері бар деп, сұрады Сергей.

Мен: …

Жәрменде : — Абайжан , сенің не айтқаныңды естігем…
— Бұрынғы қазақ жолында құнды үшке бөледi:
1. Сара құн — 1 түйе 20 тоқтыдан, бұның мәнiсi малды таңдап саралап алу.
2. Дара құн — 1 түйе 14 тоқтыдан, бұның мәнiсi малды орташалап алу.
3. Қара құн — 1 түйе 7 тоқтыдан, бұның мәнiсi құн төлеушi көңiлiнен шығарған малын құн үшiн бередi, — депсің.
Абай: — Славяндарда: Во всю масленицу день и ночь продолжается обжорство,
пьянство,разврат,игра и убиство. Ничего более не слышно как: «Того-то убили, того то бросили в воду». Что за чужь?! «Иван Купала» деген мереке бар.
Сол күні, түнде елдің барлығы жалаңаштанып суға түседі. Кәрі-жас, еркек-әйел барлығы. Ол түні кімммен кім шағылысып қалса да күнә емес деген елді аздыратын дәстүрі бар көрінеді. Осыны қалай түсінуге болады ?,— дедім.
— О, біздің дәстүрді де біледі екенсіз, енді не шара, ол біздің ұятымыз, — деп Сергей тоқтаңқырап барып:
— Сіз мықты ақын ғана емес жақсы аудармашы да екенсіз… Сіз кімдердің өлеңдерін аудардыңыз?,— деп сұрады. Мен:
— Байрон, Гете, Шиллер, Лермонтов, Пушкин, Крылов, Мицкевич, Дельвиг, Бунин, Полонскийлердің алпыс шақты өлеңдерін аудардым, — дедім.
— Сіз осылардың көлеңкесінде қалып қойған жоқсыз ба? Европаға не іздеп бардыңыз ?, — деді Сергей.
— Мен Европаға Алашты іздеп бардым. Европаның есігін айқара ашып, алар қазынасын олжалап, Сахарама қайтып келдім. Аударма өлеңде бәсеке. Өз ішіңде қайнай бермей жұртпен санасасың, олар сені көреді. Аударма арқылы қазақ мен аударған кісілерді таныды. Кім-кімнің көлеңкесінде қалғанын келешек көрсетер.
Ол:
— Осы аудармалардың ішінде қатты әсер еткені қайсы болды?,-деп сұрады.Мен:
— Маған аса қатты әсер еткен Гетенің «Жолаушының түнгі жыры» деген өлеңі. Лермонтов «Горные вершины» десе, мен оны «Қараңғы түнде тау қалғып…» деп алдым. Ойшылға дүниенің басқа дыбысынан гөрі, үнсіздіктің тілі түсініктірек, тынымның бағасы артығырақ. Көріп тұрған дүниені біреу ілгері, біреу кейін жырлай береді. Ал мықты болсаң көрмей тұрған,көре де алмайтын дүниені жырла, ақынның мықтылығы осыдан көрінеді деп ойлаған болу керек бұл білімпаз…
Бұған ән де шығардым…, — деп, әнімді орындап беріп едім.
— Бұл сөзге П.И.Чайковский, тағы басқа әйгілі композиторлардың ән шығарғанын білуші едім. Ол әуендер есімде қалмапты. Ұлылар Гетенің бұл қарапайым өлеңіне не қылып жарысып ән шығарып жатыр десем, бір сиқыр бар екен ғой…Бәлкім, Сіз де Ұлы шығарсыз?… Тағы қандай өлеңге ән шығардыңыз ?, — деді.
— Білмеймін, айтқаныңыз келсін… Мен 20 шақты ән шығардым «Татьяна сөзін» айттым.

Мұсатай ҒАЛЫМ,
Халық мұраларын зерттеуші

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.