Өз баласын мүгедек еткен ата-аналар

0
181

Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев салған сара жолдың бірі Қазақстан халқына салауатты өмір салтын қалыптастыру еді. Ол халық денсаулығын жақсарту саясатын президент Қасымжомарт Тоқаев та жалғастырды. Осы мақсатта Нұрсұлтан қаласы әкімдігі елеулі іс атқаруда. Біз бүгін астанамыздағы «салауатты өмір салтын қалыптастыру орталығымен кеңестік.

Бүгінде алдымен ата – ананы тәрбиелеу керек!

– Неге?-дедім, мен. Біз балаларға айтудай айтып жүрміз. Бірақ, бала бәрібір айтқанды емес, үйде ата – анасынан көргенін істейді. Интернет қостырып береді. Бірақ, әп дегеннен қолдану мәдениетін түсіндірмейді. Сол сияқты фаст- фуд өнімдері мен газдалған сусындарды жастайынан балаға әперіп үйірсектететін өздері. Бірақ, оның денсаулығына орасан зор қатерін жастайынан бала санасына сіңірмейді- дейді Нұрсұлтан қаласындағы «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығының үйлестіруші дәрігері, Хамзин Қанат Жайықұлы. Осы ойды, Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымы да жоққа шығармайды. Адам денсаулығының мықты болуы ең бірінші ата –анасы берген тәрбиеге байланысты екен. Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымы сарапшылырының дерегі бойынша халық денсаулығының 49 – 53 пайызы өмір салтына, яғни адамның өз денсаулығына қалай қарайтынына тәуелді, яғни отбасынан берген денсаулығын күту тәрбиесіне байланысты дегені ғой. 17 -20 пайызы қоршаған ортаға, аймақтың экологиялық және климаттық –географиялық ерекшеліктеріне, 18 – 22 пайыз тұқым қуалау себептеріне, тек 8 -10 пайызы ғана денсаулық сақтау ұйымына байланысты екен. Бүгінгі күні «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы адам денсаулығын күтуді үйрету арқылы, адам жасын ұзарту жобасымен жұмыс жасау үстінде. Ол мақсатта «Денсаулық жолы» мемлекеттік бағдарламасы аясында «Дені сау университет», «Дені сау колледж», «Дені сау жұмыс орны» деген жобалар іске асуда.
Қазіргідей ғылым – білім, космос, өнеркәсіп, өндіріс қарыштап дамыған уақытта қызметті атқару түрі өзгеріп, қарым – қатынас жылдам, әрі оңай бола түсті. Бірақ, осы адамзаттық ғылыми жетістік табиғат экологиясының бұзылумен бірге, адам денсаулығының төмендеуіне әсер етуде. Ал, мамандар, сол тығырықтан шығу мақсатында, түрлі жол іздеп, ауырмаудың амалын қарастыруда. Өкінішке қарай, бұрынғы өмір дағдысының ырқынан шықпаған адамдар, әлі күнге салауатты өмір салтын ұстану, ол – спортпен шұғылдану ғана деп ұғады екен. Не десек те, оның басты себебі, қоғамдық танымда салауаттану білімі жетіспеуде. Біз бүгін, халық денсаулығын салауаттандыру жолында «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы мамандарының жұмысына аз –кем тоқталып өтпекпіз.

Орталықтың жанайқайы

«Ас – адамның арқауы» дегендей адам денсаулығы, оның ішкен асына тікелей байланысты. Осы есептен алғанда, соңғы жылдары, тез дайындалатын фаст-фудтар, түрлі энергетикалық сусындар, майға қуырылған пирожки, беляши, чебуреки, самса, чипсылар, кириешки сияқты тіске басарлардың адам асқазанына зияны көп.Біріншіден, оқушылар осы қалай пісірілгені белгісіз шаң басқан қытырлауық пен нандарды күннің кез келген мезгілінде жей береді. Бұл адамның ас ішу режимін бұзады. Екіншіден, сатушы пирожки , бауырсақ қуыратын майын дембіл –дембіл жаңалап отырмайды. Ассортименттерді сол күйген майға бірнеше күн қатарынан, күніне бірнеше рет қолданады. Күйген май адам асқазанына аса зиянды химиялық зат бөліп шығарады. Фаст – фудты, не қуырылған нанды жеп, артынан сусын ішкен баланың асқазаны өсе келе ауруға айналады. Осы жерде ата –ананың денсаулық туралы білімі мен білігінің жоқтығы, жасөспірім ұл мен қызының қолына, қарының ашып қалмасын, бірнәрсе алып же деп, теңге ұстата салады. Бірақ, фаст фуд, пирожки, чипсы алма деп айтуын айтқанмен, оны ескеретін бала ма? Достарымен бірігіп сол тез дайындалатын тамақты алып жейді де, артынан кока – кола , дизи,не басқа толып жатқан газдалған сусын алып ішеді. Мысалы, окушылармен болған кездесуде, балалар жарты литр кока – коланың құрамында он бір түйір қант бар екенін білмегенін айтқан. Ата –аналардың осы немқұрайлығы кесірінен бүгінде мектеп жасындағы балалар арасында қант диабеті, семіздікке ұшыраған балалар қатары көбейіп тұр, – дейді, елордамыз Нұрсұлтан қаласындағы «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығының үйлестіруші дәрігері Хамзин Қанат Жайықұлы.

Фаст-фуд, газдалған
сусын, киндер – баланың қас жауы

Өмірде оған мысалдар бар. Мысалы, Алматы қаласының тұрғыны қазіргі замада бала денісаулығына зиянын тигізетін мәселемен баласын бетпе –бет жалғыз қалдырған. Онда бір ғана ой – ақша тапсам болды, баламның қарны ашып қалмаса болды деген мақсат болған. Көзін тырнап ашқаннан баланың жегені фаст – фудтар, газдалған сусын, түрлі киндер сюрприз сияқты шоколадтар болған. Үйде ас дайындап, азанда ботқасын, түсте сорпасын, айран, сүтін аузына тосып отыруға анасының уақыты болмаған екен. Бала есейе келе толысып өседі. Алғашында, оған мән берген ешкім болмайды. Уақыт өте келе, баланың мазасы қашып, сіркесі су көтермейтін ашушаң бола бастайды. Асқа тәбеті жоқ. Өзге құрдастары секілді футбол, бокс ойындарына да қызықпайды. Орнынан қозғалуы қиындайды. Сол кезде ғана оны анасы дәрігерге апарады. Сонда ғана баланың қант диабетінің асқынған түрімен ауыратындығы анықталған. Баласының аз қалған өмірін ұстап тұру үшін, емге алатын дәрі- дәрмек түрлерінің бағасы фаст- фудтар мен тәтті газды сусындардан бірнеше есе асып түскен. Кезінде ақша – ақша деп жүгірген ниетінің бар өтеуі осы болған. Өкінішті, әрине! Енді, мұны айтуым, әлі де, балаларына не болса соны жегізіп, әй не болар дейсің деген ата -ана, өз балаларының не ішіп , не жеп жатқанына ден қойып, салауатты өмір сүру салты туралы оқып-білсе деген ой еді.
Интернет алдымен көзіңді, содан соң өзіңді құртады

Әлі күнге елімізде интернет қолдану мәдениеті жоқ десе де, болады. Ересектер, жасөспірімдер мен 2-3 жастағы балаларға дейін смартфон, планшет қолдануда. «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығының мамандары комьютердің адам денсаулығына зияны, дәл бүгін әсер етпегенмен, біраз жыл өткеннен кейін, ең әуелі көзді құртады. Үнемі отыра бергеннен арқа – жон, бел, мойын жұмысы нашарлайды. Әсіресе, жас балалардың денсаулығымен қоймай, рухани жан дүнисіне, тәрбиесіне нұқсан келтіруде дейді.
Ертеңгі қоғам мүшесі саналатын азаматтарды, өз қолдарымен мүгедек жасауда. Олар уйге кіргеннен балаларына маза кетірмесін деп смартфон, планшет ұстатады. Тапжылмай жатып көз алмай қарап, көзін құртып жатыр. Салауаты өмір салтын қалыптастыру орталығының мамандары, смартфонды жатып қарау көзге аса зиянды дейді. Ал, компьютерде отырып ойнайтындардың арқасы бүкшіип, иммунитеті нашар болып өсуде. Мұның бәрі баланың физикалық, моральдық жағынан толыққанды жетілуіне орасан зор кедергі жасауда. Соңғы жылдары, темекінің өте қымбат тұратын түрі, электронды темекі шығуда. Осы қымбат темекіні оқушылар жапа-тармағай сатып алып шегуде екен. Мектеп оқушыларымен болған кездесуде, қымбат электронды темекіні қайдан алғанын сұрағанда, олар оны ОЛХ сайтындағы интернет дүкеннен 2-3 мыңға сатып алатындарын айтқан. Электронның ішіндегі әйнек жарылып уланып қалған оқушылар да ұшырасып жатыр дейді, – дәрігер, Қанат Жайықұлы.
Дені сау адам отбасы үшін де, қоғам үшін де пайдалы. Қоғамда салауатты өмір салтын қалыптастыру мақсатында, орталық 2016-2019 жылдарға арналған «Денсаулық» мемлекеттік бағдарламасы аясында, балабақша, емхана, мектеп, университет,офистерге барып ата-аналармен, мамандармен ауырмаудың алдын алу, жеке бас гигиенасы, қоғам тазалығын сактау, ас ішер алдында қолды сабындап жуу сияқты ұсақ әдебтерден бастап, денсаулыққа әсері бар ережелерді адамдарға үнемі түсіндіруде. Қыркүйек айы жаңа оқу жылы басталғаннан «Бағдаршам» деген жобаны қолға аламыз. Оқушыларға жолдан қалай өтуді, жол ережесін сақтап жүруді үйретеміз. Ал, университет студенттеріне салауатты өмір салтын ұстану спортпен шұғылдану ғана емес, өзіңнің жүріп – тұруыңды қадағалау, айналаңа зиян тигізбеу екенін ұғындырамыз. Жыныстық аурулар қалай жұғатыны, темекі, арақ, есірткінің денсаулыққа зияндығы туралы айтылады дейді.

«Дені сау бала» шарасы бәрімізге үлгі

Және, қоғамда айғайлап айтатын ең басты мәселе, ол, қазір мектеп қабырғасында, университет, колледждерде аяғы ауыр қыздар көптеп кездесуі. Салауатты өмір салтын қалыптастыру орталығының дәрігерлері мен психологтары осындай халге тап болған қыздар келешекте қиындықтарға ұрынбас үшін, денсаулығын күту туралы психологиялық сауықтыру жұмысын жүргізеді екен. Көп ата – ана үйде бабаларға дұрыс тәрбие бермейді дейді, дәрігер, өз сөзінде. Қаладағы бір балабақшада мынадай оқиға болыпты. 3 – 4 жас шамасындағы тәрбиеленуші екі бала стақандағы компотты ересектер кұсап соғыстырып ішіпті. Бұған таңданған тәрбиеші, «Не істеп отырсыңдар» дегенде, бүлдіршіндер ата-аналарының сусынды осылай соғыстырып ішетінін айтқан. Осы жерде қазақ халқының бала тәрбиесіне қатысты «Бала көргенін ғана істейді», «Әкеге қарап ұл өсер, шешесіне қарап қыз өсер» деген мақал-мәтелдері есіңе түседі. Әке-шеше туралы сөз болғансын айта кетер бір жәйт. Жыл сайын сәуір айында Дүниежүзілік иммунизациялық шара аясында біздің елімізде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы емханаларда «Дені сау бала» атты шара өткізеді. Ол жерде мамандар жас аналарға баланы қалай босану жайлы тәжірибелермен бөліседі. Мысалы, кеше ғана қоғамда екпеге қарсы біраз ата – ана қарсылық білдірді. Олар екпе жасатса баласы өліп қалуы мүмкін, болмаса мүгедекке апарып ұрындырады деген уәждер айтып жатты. Бірақ, осының бәрі шындыққа жанаса ма? Жоқ, әрине! Керісінше, осы ата – ана өз балдарына зиянды іс жасап жатқанын ұқпайды. Екпенің пайдасы дәл қазір болмағанмен, адам организміне өмір бойы кез келген ауруға төтеп беретін иммунитет қойып береді. Мысалы, бала есейген кезінде, он бес жасында ауыратын болса, бала бойындағы екпенің күші ол ауруға қарсы тұрады. Ал, керісінше, екпе салынбаған болса, сол аурудан мүгедек, не, дімкәс болып қалуы мүмкін. Болмаса, екпе салдырмаған бала мектепте, не балабақшада басқа балаларға ауру жұқтыруы кәдік. Кейбір адамдар, бұрынғы кезде адамдар екпе жасатпаған дейді. Ал, соны айтып жатқандар, ол заманда түрлі аурулардың кесірінен қаншама сәби шетінегенін білмейді. Ол дәуірде оспа деген ауру болған. Кейіннен, оған қарсы екпе салынып, осы күні оспа деген дерт жер бетінен жойылған. Есесіне, қазір қызылша ауруы өршіп тұр. Қаншама сәбиден айырылып қалдық. Осы соңғы жасалып жатқан екпелер осы қызылша ауруына қарсы салынып жатқан екпелер. Тағы айта кететіні, бұл екпені алмаса, мысалы қыз бала кейін тұрмысқа шыққанда, болмаса аяғы ауыр кезінде осы қызылшамен ауырып қалуы мүмкін. Сонда, бір емес, екі бірдей адам өміріне қауіп төнуі мумкін. Міне, адам денсаулығына қатысыты болып қалатын осындай кауіпке толы жәйттер туралы пайымды ойламай тұрып, ата –аналар көкейге қонымсыз сөз айтады. Осындай сыңаржақ әңгімені туғызатындар басқа ағымдағы дін өкілдері екен. Осы түйткіл төңірегінде мешіт имамдары мен шіркеу қызметкерлерін шақырып дөңгелек үстел өткізгенде, екпе жасатпау ешқандай дінде жоқ екенін айтқан. Денсаулық сақтау министрлігі бұдан кейін екпе жасатпаған балаларды мектеп пен балабақшаға алмау туралы шешім шығаруды қарап жатыр. Ата-аналар екпеге қатысты ғана емес, балалардың салауатты өмір салтын ұстану ғадебіне қатысты да, ой –пікірлері осы шеңберден аспай тұрғаны, қиын.

«Дені сау жұмыс орны» жобасы да талай шикілікті ашты

«Дені сау жұмыс орны» жобасы, мектеп мұғалімдерінің өз денсаулықтарына мән бермейтініне көз жеткізді. Оларға да салауатты өмір салтын ұстану үрдістерін үйретуге тура келді. Кейбірі, тіпті, өз науқасы жайлы бейхабар екен. Алыс шалғайдағы дәрігер аяғы жетпейтін бір түкпірде болса бір жөн. Мейірбикесі жанында қала мүғалімдерінің өз денсаулығына немкұрайлылығы таңқалдырды. Жылда жазғы демалысқа шыққан кезде арнайы барып мұғалімдердің денсаулығын тексереміз дейді, дәрігер.Сол кезде қан қысымы жоғары мұғалімдерге ем –домын жазып беріп, ем алуына кеңес береміз дейді. Мысалы, Америкада дәрігерлердің 3 пайызы ғана темекі тартады. Себебі оларда салауатты өмір салтын ұйымдастыру ұйымдары жақсы жұмыс істейді. Және, оларды ол елде жанашыр деп ұғып, ұйым мамандарының білімі мен білігіне, салауатты кеңесіне құлақ асады. Ал, біздің елде дәрігер қауымының 33 пайызы темекі шегеді екен. Өз денсаулығына зиянын біліп тұрып, оны жеңуге ерік-жігері жетпеген дәрігер науқасты аурудан айықтыруға сенім күші қалай жетеді деген ойға қаласың.

Зүбайра Тілегенқызы

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.