Көп балалы отбасыға берілетін жәрдемақы жыры бітпей тұр!

0
120

Тәуелсіздік алғаннан бері, осы көп балалы аналарға берілуі тиіс мемлекеттік жәрдемақы түрлі реформалардан өтуде. Тіпті, Алматы қаласында 2008 жылы бір балаға алатын 6 мың теңгенің өзін тұрақты тіркеуі жоқтарға бермей әлек қылғаны әлi есімізде. Азық –түлік, басқа да тұрмыстық заттар бағасы күнде қарыштап өсіп тұрған елде, мынадай теңгемен баланың бір апталық емес, екі – үш күндік қажетін өтей алмасың белгілі. Мұндай жағдайда, бала тәрбиесін ойлау былай тұрсын, ертең аш қалып қалмас па екен деген уайым әйелді күйзелтіп жіберетіні тағы бар. Бала керегін сұраған кезде меселін қайтармай тауып беретін жағдайда болуым керек деп күндіз- түні жұмыс істеген аналарды көзіміз көрді. Бір – екі сағаттық түскі ас үзілісінде асығыс келіп, өзі емес, балаларының тамағын беріп, киіндіріп сабаққа жіберіп, жұмысына қайта шауып бара жатқан көрші жағдайының күнделікті куәсіміз. Осындай халдегі отбасында бала қауіпсіздігі, тәрбиесі қайдан болсын?! Былтыр өртке оранып қайтыс болған бес нәрестенің анасының басындағы жай бала қамын күйттеген жансебіл іс екенін ел біледі.

Аналарымыз бұл жәрдемақыға қанағаттана ма?

Осы уақытқа дейін өз қиындықтарымен күресіп келген аналар қауымы, бұл жолы ішінде шемен боп қатқан қорқыныштарын сыртқа шығарып, осы мемлекеттің азаматтары ретінде үкіметтен өз қақыларын талап етіп көшеге шықты. Сол сәтте ғана, аналардың ішкі жан айқайын сезінген үкімет адамдары, көп балалы аналарға, әр балаға ай сайын 21 мың теңгеден атаулы әлеуметтік көмек беру туралы шешім шығарды. Оның өзінде, отбасында асыраушы әкесінің айлығы, әр адам басына шаққанда 21 мың теңгеден аспауы керек. Айлық табыстан бір теңге асып кетсе, мемлекеттік жәрдемақыдан бұл отбасы қағылған еді. Ол кезде де, бір – екі бала асырап отырған жағдайы мүшкіл, асыраушысы жоқ жалғыз басты аналар өз талаптарын айтып тулап жатты. Екі баласы бар, бірақ асыраушысы жоқ , баласы жас аналардың сұранымы ол кезде орындалмады. Әкімдік оларға жұмыс тауып беріп құтылып жатты. Ал, ұсынған жұмысты істейін деп талпынғанмен үйдегі баласы жоғалып, газды ашық қалдырып, жұмыс істеуге мұрша бермеген жағдайдан жақсы хабардармыз. Бұл проблема әлі шешімін таппаған күйі қалып отыр. Дегенмен, көп балалы аналарға берілетін атаулы әлеуметтік жардемақының жыры әлі бітпей тұр. 2019 жылы беріліп келген атаулы әлеуметтік жәрдемақы 2020 жылдан бастап жаңаша өзгертілген түрде беріледі. Оған 1- қаңтардан бастап құжат жинау басталады деуде. Бұл жолы атаулы әлеуметтік көмек әр балаға емес, отбасындағы бала санына қарай беріледі. Еліміздегі 4 миллион 500 мыңнан аса отбасының 80 мыңдайы осы көп балалы аналарға арналған әлеуметтік көмекті алатын болады. Бұл жолы,төрт балаға ай сайын 42 500 теңге беріледі. Ал, бес балалы отбасына 53 125 теңге, алты балалыға, 63 750, жетеуге 73 375 теңге тағайындалған. Бұл атаулы әлеуметтік көмек үкімет белгілеген әр аймақтың кедейлік шегіне қарай өткiзiлген құжаттар сараптан өтіп барып, берілетін болады деп отыр. Сонымен қатар, көп балалы отбасы өз бизнесін ашатын болса, қайтарымсыз гранттар беріледі. Микро кредит мерзімін жеті жылға дейін ұзартып, үстемақысын төрт пайызға дейін төмендететін жеңілдіктер қарастыру үстінде.

Шетелдерден қандай үлгі аламыз?

Осы жерде, дамыған елдер қатарына кіретін мемлекеттерде көп балалы отбасыларға төлейтін көмек түрлеріне көз салсақ. Әлемнің көптеген мемлекеттері, қарап отырсақ, тәрбиенi бала ата -анасынан алуына жағдай жасап, елге пайдалы азамат болып өсуi үшін қамқорлықты отбасынан көрсетеді екен. Мысалы, кеше ғана «Numbeo» халықаралық сараптама базасының мамандары, сапалы өмір сүру деңгейінің тізімін жариялады. Онда, біздің еліміз 71 елдің тізімінде 69 қатардан орын алып тұрғанын көріп қынжылдық. Ал, алдыңғы қатардан орын алған Дания, Швейцария, Финляндиядан кейін, Нидерланды, Австралия, Австрия, Исландия, Норвегия, Германия елдері сапалы өмір сүруден көш бастап тұр екен. Кейде, адамдар мемлекет берген азын -аулақ жәрдемақы отбасының, баланың дамуына, психологиялық пісіп – жетілуіне игі әсері бола ма? Өзгеге алақан жайғанша, өз отбасымды өзім асырап – бағамын деп тоғышарлық пиғыл танытады. Енді, осы өмір сүру деңгейі жоғары елдердің көп балалы отбасыға беретін әлеуметтік көмектеріне зер салсақ, бұл елдерде баланың қақысына көз алартпай, тек ниеттес екенін байқаймыз. Мысалы, Австралияда бала күтімі мен тәрбиесіне байланысты бала саны мен жасына қарай отбасылық шығын салығынан жеңілдіктері бар. Бала күтіміне байланысты шығындарды , яғни балабақша, мектептегі және мектептен тыс кездегі бала тәрбиесінің барлық түріне көмек береді. Бірақ, бұл көмекті алу үшін отбасы «Отбасына көмек басқармасына» тіркелуі керек екен. Ал, ата –ана жұмыс iстесе, бала күтіміне байланысты бектілген ереже бойынша отбасы шығарған шығынның елу пайызын мемлекет төлеп отырады. Тізе берсең бұл елдің бала күтімі мен тәрбиесіне өте ықтиат қарайтынын көреміз.

Шет мемлекеттердегі көп балалы отбасыларға көрсетілетін
әлеуметтік көмек беру тәжірибесі

Франция Отбасында әр бала туылған сайын, салықты азайтып отырады. Үшінші, және одан көп бала дүниеге келгенде барлық салықтан босатылады. Бала он сегізге толғанға дейін жеті көрсеткіш бойынша сыйақы төленіп тұрады.
АҚШ (өзін қамти алмайтын отбасы үшін) Салық жеңілдіктері мен субсидия. Коммуналдық шығындар төлеміне субсидия, жалға пәтер алу, тегін түскі ас, білім алуға көмек, және тегін медициналық көмек жағы қарастырылған
Белоруссия Отбасында екінші бала туғанда тұрғын үйдің 50 % ақысын мемлекет өзі төлейді. Үшінші балада – 70 % қысқартылады. Ал, төртінші бала туғанда баспана алу тегін болады.
Чехия Әр бала туған сайын, зейнетке шығу жасы кеміп отырады.
Норвегия Әр бала туған сайын мемлекеттік жәрдемақы өседі. Көп балалы отбасы күн көрісіне қарай тұрғын –жайға төленетін жәрдемақы алады. Мектепке дейінгі мекемелерге, азық – түлікке және басқа керекке талондар беріледі.

Осындайда, ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсыновтың «Балам деген ел болмаса, елім дейтін бала қайдан пайда болсын» деген өсиетті сөзі ойға оралады. Ұлт жанашырының сөзін өзіміз емес, өзге елдер құнттап алып қолданып отырғандай көрінеді екен. Өз елімізде неге ұстанбайды? Не кедергі деген ойға қаласың. Нарық, нарық деп рухани маңызды дүниелерге нарықтық көзқараспен қараймыз деп қарық болдық емес пе? Нәтижесі міне ғой, халықаралық аренада өмір сапасынан ең соңгы ел қатарынан бірақ шығыппыз. Бай ел болу үшін, рухани бай қоғам жасақталуы ең әуелгі шарт екенін біздің қарын қамынан басқасын ойлай бермейтін жамағат ұқса екен дейсің! Мысалы, көрші ресей елінің көп балалы аналарға берілетін көмегін қарап отырсаң бізден ілгері. Тек, Мәскеуде ғана аздап бұл мәселе жолға қойылған. Басқа облыстарында жағдай басқаша. Мәскеу қаласында отбасында үштен көп бала болса, балабақшадан орын алуға, 18 ге толғанға дейін коммуналдық төлемдерді төлеуге жеңілдік бар. Спорттық секцияларға, қоғамдық көлікте тегін пайдаланады. Және бір айда бір рет музейге, зоопарке тегін кіре алады. Сондай ақ, мектепте тегін ас ішуге, көлікті тегін қоятын жеңілдіктер жасалған. Ал, Тверь облысында сәл басқаша. Олар көп балалы отбасыға дәрі дәрмекті тегін алу жағын қарастырған. Көп балалы отбасы жеке кәсіпкерлік ашуға ниеттенсе, пайызсыз 40 – 150 мың рубль алуға мүмкіндік бар. Баспана мен көлік алуға да жеңілдік қарастырған. Және, 55 мың рубль аймақтық ана капиталы деген көмектері тағы бар екен. Ал, Калужская облысында жеке кәсіпкерлікпен айналысатын ата –ана салықтан босатылады екен. Мұның бәрін не үшін жіпке тізіп отырмыз? Осы жазылған елдердегі көп балалы отбасыға берілетін тегін көмек түрлерінің біздің елімізде атымен жоқ. Қыл аяғы кеше беріле бастаған 21 мың теңгенің өзін кейбір бақуатты отбасылар жалған құжат жасатып, сыбайлас жемқорлық араласқан деп, жауып тастады. Соның кесірінен қаншама шын мұқтаж отбасы мен балалар көңіліне қайау түсті. Ұмытып барады екенмін, Австралияда және көптеген көп балалы отбасыға жәрдемақы төлейтін мәдениеті озық мемлекеттер ата – анасының табысын есепке алмай бала күтімі мен тәрбиесіне төлем төлейді. Бұл мемлекеттер еріккеннен көп балалы отбасыларға бәс қойып отырмаған белгілі. Себебі, көп балалы отбасы ғана мемлекетте адам санын өсіреді. Ұлттық демографияға қосар үлесі зор. Қазақтың дмограф ғалымы Мақаш Тәтімов «Екі бала ата –ананың орнын жабады. Тек, үшінші, төртінші, бесінші бала ғана ұлттың демографиялық өсіміне үлес қосады» дейтін еді. Ғалымның сөзіне сүйенсек, шынында мына елдердің көп балалы отбасыға көмек берулерінің астары тереңде екенін ұғамыз. Айта кететіні, 2004 жылы Австралияда жаңа туған балаға мемлекет 3000 австралиялық доллар төлей бастаған кезде, отыз жылда болмаған бала туу дүмпуі болған екен. Бала тууына қарай төленетін бұл амал 2006 жылы төлемі үстемелеп қайталанған. Қазіргі уақытта, мектеп жасына дейінгі бала күтіміне, сағатына 4,24 доллар, аптасына 212,00 доллар төленеді. Метепке баратын балаға мектеп жасына дейінгі балаға төленетін төлемнің 85 пайызын төлейді екен. Ана мен балаға қамқорлығын аямай отырған елде, адамдардың өмір сүру сапасы, әрине, озық болары сөзсіз. Әуелден, ата – бабамыз ұрпағының туа бітті құқына нұқсан келмейтіндей етіп жүйелеп қалыптастырған салт – дәстүрі, өмір сүру салты бар ұлтпыз.
Түйін: Соған карамай, дүниенің даму сипатына қарай елімізде икемделу үстінде. Өзге елдің тәжірибесімен алмасып, жаңаша өмір салтын қалыптастыруда. Ал, біз осы болып жатқан өзгерістерден көп балалы отбасыға тиер жақсылық іздейміз. БҰҰ ның ЮНИСЕФ бабалар қоры Оңтүстік Африка республикасында жүргізген сараптамасында, баласын асырап- бағу үшін тұрақты түрде алып отырған жәрдемақы баланың физикалық және психикалық, интеллектуалды дамуына зор әсерін тигізгенін дәлелдеген. Демек, балаға анасының жанында болып, күнделікті ас –ауқатын пісіріп беріп, баласын мейірім құшағына бөлеп өсіруі тікелей мемлекеттің ана мен балаға жасайтын камқорлығына байланысты екендігіне тағы көз жеткізе түсеміз.

Зүбайра Тілегенқызы

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.