Тіл форумы қазақ тілінің «тағдырын» шеше ала ма?

0
666
Нұр-Сұлтан қаласында республиканың түкпір-түкпірінен келген ылғи «сен тұр, мен айтайын» деп, ұлт тағдыры, ұлт мәселесінде «дуалы ауыз» саналатын «алыптар» «Жаһандану және ұлттану үдерісіндегі қазақ тілінің өміршеңдігі» атты тұңғыш форумда бас қосты.
Форумды Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі тіл саясаты комитеті мен Ш. Шаяхметов атындағы «Тіл–Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы ұйымдастырды. 
Тәуелсіздік таңы атқан сәттен-ақ, ең алдымен тұғыр биігінде «бағы» жанып, жолы «даңғыл» болады-ау деп үміттенген ана тіліміздің тағдыры, соңғы жылдары алаңдатып қана қоймай, шынымен «болашағы бұлыңғыр ма» деген күдік туғызатын деңгейге жетіп отырғаны бүгінгі күннің ащы шындығы. Бар үміт балаларда деп сенім артқан ұрпақ, егемендіктің 30 жылына аяқ басқанда, әлі күнге дейін басқа тілде сөйлеп жүр. Жасыратыны жоқ, «бесіктен белі шықпай» өзге тілде былдырлай жөнелген сәбиден шошитын халге жеттік. Әйтпесе, тіл форумын өткізіп,    мемлекеттік тіл – қазақ тілінің қазіргі жағдайы, оның келешегі, тіл саясатының әлеуметтік мәселелерін өңменнен өтер өзекті тақырыпқа айналдырып, «өзекті» форум өткізер ме едік?
Сонымен, тіл туралы форум, тілім-тілімі шыққан қазақ тілінің «жан жарасына» дауа таба алды ма? Еңсесі түсіп, есік сығалап қалған қазақ тілі «өмір мен өлім арпалысып» операция үстелінде жатқан науқас іспетті.
Алдымен, Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрі Ақтоты Райымқұлова: «Құрметті әріптестер, құрметті қонақтар, тіл жанашырлары, республикалық форумның жұмысына сәттілік тілей отырып, мұнда қабылданған шешімдер мемлекеттік тілдің дамуына және әліппе реформасының нәтижелі жүргізілуіне өз септігін тигізеді деп сенемін. Форумның қатысушыларына шығармашылық табыс, жұмыстарыңызға шын жүректен сәттілік тілеймін»,–деп, форум шымылдығын түрді.
Билік қазақ тілінде сөйлеуге міндетті
Кеңес кезінің өзінде ана тілін «кемсеңдетіп» форум алаңына «алып келгенін» көрмеген академик Амангелді Айталы үшін бұл форумға қатысу мәртебе болмағаны түсінікті. Амангелді Айталы: «Менің үміт күтетінім – соңғы, төртінші ұрпақ. Яғни, бүгінгі 35-40 жастағы азаматтар. Сол ұрпақты билікке көбірек тарту керек. Солар біздің тілімізді құтқарса құтқарады, ал біздің заманымыз кетті. Жастарды билікке көп араластыру керек. Себебі қазіргі жастар қазақ мектебінде оқыған, социологиялық зерттеулер бойынша қазақ тілінде сөйлеседі. Олар отбасында да қазақша сөйлейді. Бірақ біздің бүгінгі мемлекеттік аппаратта қазақ тілін білетін жастарға жол тар, орыс тілін білмесе жолатпайды»,–деп терең күрсінді.
Ал Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты Сауытбек Әбдірахманов: «Айту қиын, айтпауға дәтің шыдамайтын мәселелер. Соның біреуін Амангелді ағамыз ана жылы «Егемен Қазақстан» газетінің бетінде қозғап еді. Онда Қазақстанның өңір-өңірлерінде социологиялық зерттеулерде анкеталарға қайтарған жауаптарға байланысты мынадай мысал келтірді. Ұлты өзге бір әйел мелекеттік тілді неге үйренбейсіз деген сұраққа: «Очень трудно выучить то, что не нужно» деп жазған. Міне, біздің мемлекеттік тілдің көсегесінің көгермей келе жатқанының үлкен диагнозы. Мемлекет, өкінішке орай, қазақ тіліне мемлекеттік деңгейде сұраныс туғыза алған жоқ. БҰҰ-да келешегіне қауіп төнетін тілдердің қатарында қазақ тілі де бар. Біз бұны тұңғыш тіл форумында жасырмай, ашып айтуымыз керек. Осындай мемлекеттік орнаған кезде сондай қатер төнуі мүмкін бе деген үлкен теориялық мәселелер бар. Бірақ фактінің аты – факт. Құрметті Ақтоты Рахметоллақызы, тілді сақтаудың, тілді көтерудің бір тетігі – біздің әдебиетке қамқорлық жасау»,– деп тоқтады.
Әдебиетке қамқорлық жасалып, оқыту қолға алынар-ау, бірақ меніңше, әсіресе алдымен орысша сауатты сөйлей білмесе де «әде…еемі болғысы келіп» кеткендіктен, шүлдірлей жөнелетін қазақ аналарының психологиясына өзгеріс енгізу керек. Қайда, қашан көрсең де бетті қызартып, жүректі ауыртып, өзінің ана тілі – қазақ тілін қақпайлап, елдің ертеңгі үміті жас ұрпаққа (әркімнің өз баласы болса да) өзге тілде сөйлеп, өзгеше тәрбие беретін қазақ аналары тарапынан жасалып жатқан «қастандыққа» араша керек.
Конституция бойынша біртұтас Қазақстан халқын қазіргідей биік мінберлерде қазақ тілді, орыс тілді деп бөлу– сауатсыздық, Ата Заңға қарсылық.
Ана мен баланың басқа тілде сөйлеу үрдісі күннен күнге асқынып бара жатқан бүгінгі ахуалды шын түсінген адамды алаңдататын тағы бір мәселе латын графикасы екенін көбіміз мойындағымыз келмейді. Ш. Шаяхметов атындағы «Тіл–Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының атқарушы директоры Ербол Тілешов айтқандай, «Әлемнің 36 пайызы  латын әліпбиін, 20 пайызы қытай тілін, 11 пайызы араб әліпбиін, 2,7%-ы ғана кирилл әліпбиін қолданады. Яғни кирилл әліпбиін қолдану латын әліпбиіне қарағанда 12-13 есеге аз. Жаңа технологияда, білім мен ғылымда латын әліпбиіне қарағанда кирилл әліпбиі 250 есе бәсекеге қабілетсіз немесе латын әліпбиі 250 есе бәсекеге қабілетті» екені рас. Бірақ, «алдымен латын әліпбиіне қазақ тілділер ғана көшеді, кейін ақырындап, барлығымыз латынша жазып, оқып кетеміз» деу сандырақ.
«Ауруды жасырған, өлетіні» ақиқат болса, латын қарпіне қазақ тілділерді ғана көшіру де ақылға сыймайтын, сыздап тұрса да жарылмаса екен, деп сыздауықтың бетіне мазь жаққанмен бірдей өзіңді өзің уақытша ғана алдаумен ғана шектелетін әрекет. Шындығында атам қазақ сыздауықтың қанды іріңін ағызып, сығып тастайтынын барлығымыз білеміз. Сондықтан, Жазушылар одағының төрағасы Ұлықбек Есдәулет: «Ертең қазақ мектептері босап қалудан қорқыңыздар. Әсіресе, қаланың қазақтары. Оны да байқау керек. Сондықтан менің ұсынысым: латын қарпіне қазақтар ғана көшіп қоймай, орыс тілді тұрғындарды да түгел көшіру керек. Әйтпесе, халқымыздың белі екіге бөлініп кетеді. Осыдан сақтануымыз керек. Содан кейін, кеңсе мен халықтың арасы кішкене алшақтап отыр. Бұл жерде түсініспеушілік неде? Шенеуніктердің қазақ тілін білмеуінде. Мемлекеттік қызметке қабылдау үшін мемлекеттік тілді білуін міндеттеу керек. Мемлекеттік тілді білмеген адам мемлекеттік қызметке қабылданбасын деген қаулы шығарылсын!»,–деді.
Ақиқатында халық арасында қазақ тілді, орыс тілді деген түсінік болуы мүмкін, бірақ соны биік билік мінберіне әкеп тықпалап, «орыс тілділер латынға көшпейді» деу, Конституция бойынша да біртұтас Қазақстан халқын екіге жару – Ата Заңға да қайшы әрекет емес пе?!
Соңғы жылдары қайта-қайта айтылып, мінберлерден де естіліп қалып жүрген негізгі мәселе–Конституциядағы 7-баптың, 2-тармағындағы орыс тілі мемлекеттік тілмен тең қолданылады деген үкімді жоймай, қазақ тілінің қолданыс аясы келешекте кеңейеді деп құлашты кеңге сермеп, тіл тағдырын ұрпақ мойнына арта салу бүгінгі ұрпақ – біз үшін намысымыздың шау тартып, жігеріміздің мұқалғанының дәлелі. Тіл тағдырын талқылап, «алып» форум аясында ой бөлісу, қайтсек, қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін биік мінбер деңгейіне көтереміз деп пікір алмасу, бүгінгі  ұрпақ – біздің қолымыздан келген ең бір шешуші, «тұяқ серпер» амал екенін мойындауымыз керек. Сөйтіп, тарих алдында, келешек ұрпақ алдында, қазақ деген қасиетті ұлтымыздың алдында қарыздар болып қалмауымыз керек.
Сабыр Адай айтқандай, «әр қазақ менің жалғызым» деген жанашырлық қазақ тілінің–ана тіліміздің тағдырына да қатысты әр шаңырақта шамшырақ болып, жанып тұрғаны керек. Мемлекетіміздің әр азаматының ішкі жан айқайы «Мен қазақпын» деп тіл қатпайынша, қазақ тілін үйреніп кету үрдісі аш ішекше шұбатылып, нәтиже бермейтінін көз көріп отыр. Сондықтан ішкі «менді» қазақша сөйлетудің механизмін іске қосу мен қалыптастыру тіл саясатының айналасында жүрген азаматтардың басты міндеті.
Тілекгүл Есдәулет

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.