Өткен аптада әлеуметтік желіні шулатқан әңгіме елдегі екінші адам (сенат спикері) Мәулен Әшімбаевтың «Азаттық жолындағы ақтаңдақтар: Ашаршылық зардаптарына шынайы тарихи көзқарас» тақырыбына арналған дөңгелек үстелде айтқан: «Ашаршылықты саясаттандырмау керек!» деген сөзінен лап ете түсті. Кей журналистер контексттен жұлып алып, халықтың талқысына тастаған бір ауыз сөздің салмағы соншалықты ауыр болады деп сенат спикері Әшімбаев та, шенеуніктер де ойламаса керек.

Бір ауыз сөз – қауға тиген өрттей маңайын шарпыды. Бір ауыз сөз – талайдың көкірегіне кептелген ащы сындарын сыртқа шығарды. Әлеуметтік желідегі жұрт, қазақ билігін де, спикерді де аямады. Ауыздарынан ақ ит кіріп, көк ит шыққандар да болды. Салиқалы ой айтып, сарабдал пікір жазғандар да аз емес.

Қазақта: «екі достың ортасына есі кеткен түседі» деген тәмсіл бар.  Мысалы Қазақстан – біздің сүттей ұйып отырған отанымыз. Олай болса осы елдің тыныштығына бәріміз де мүдделіміз. Сондықтан бұра тартып бұрмаламай, мәселені ушықтырмай, оқиғаның неден шыққанын, оған зиялы қауымның көзқарасы қалай екенін айтуды міндет санап, ақ-қарасын айыруды оқырманның өз еркіне қалдыруды жөн көрдік.

Сонымен елді шулатқан «бір ауыз сөз» айтылған жиынға жазушы Смағұл Елубай да қатысқан екен. Ол кісі былай толғапты: «Кеше Нұр-Сұлтан қаласында Орталық кітапханада бір тарихи «дөңгелек үстел» өтті. Тарихи дейтінім бұл жиын  1921 жылғы ашаршылықтың 100 жылдығына арналды. Бұл шараны Мәулен Әшімбаев бастаған Сенат ұйымдастырды. Талас Омарбеков бастаған тарихшылар, сенаторлар, министрлер қатысты. Өкініштісі сол, әлеуметтік желідегі жұртқа ондағы айтылған әңгімелер толық жетпепті. Олардың құлағына  «Ашаршылықты саясаттандырмау керек!» деген Сенат төрағасы айтқан 99 сөздің ішіндегі тек осы бір ауыз сөз ғана жетіпті.

«Бұ несі-ай?!  Үндеме дегені ме? Қашанғы үндемейміз?!» деп бұлқан-талқан болып жатқандар бар. «Неге бұлай болды? Жиын өте батыл рәуіште өткен еді ғой!» деп біз де таң қалдық. Сөйтсек, ұйымдастырушылар тарапынан бір қате кетіпті. Ол жерде айтылған әңгімелерді толық жариялауы керек еді. Ал негізгі ресми ақпаратта тек Төрағаның бір ауыз ресми сөзі ғана берілген. Соның нәтижесінде «Төраға мына зиялы қауымға ақыл айтып, оларды ауыздықтау үшін жинаған ба?» деген жаңсақ пікір туған. Нәтижесінде Әшімбаев бізді ашаршылық туралы деректерге  негізделген ащы шындықты айтуға шақырғаны және науқаншылдыққа салынбай, бұл ұлттың ұлы қасіретін үзбей зерттеу керектігін айтқаны, түгел Сенат алдында тыңдау ұйымдастырмақ жоспарының да бар екені туралы бізді қуантқан  ақпараттар жұрт құлағына жетпей қалды. Егер жұрт Мәулендей жас Төраға ауызынан бұндай батыл пікірлерді естіген болса, біз сияқты: «Ой, жарайсың! Міне, нағыз әкесіне тартқан ұл!» деп қуанып қалар еді. Біз сияқты Мәулен айқайлап айта алмайды. Бірақ оның айта алмағанын біз айта алатын болғандықтан, ол бізді жинады. Сол үшін де түгел Сенатта осы тақырыпта тыңдау өткізбек ниетін білдірді. Бұны біз батылдық, батырлық демей не дейміз?!»

Дәл сол жиналыста сөз алған сенат депутаты Мұрат Бақтиярұлы «ашаршылық –геноцид емесін» дәлелдеуге тырысыпты. «Ашаршылық тақырыбын көп саясаттандыруға» қарсы екенін ашық айтыпты.

Сенатор мен журналистің  тартысы

Ашаршылық тақырыбына әркім әртүрлі пікір айтады. Бұл мәселеге екі жақтан қарау керек. Жалаң сөз, жалаң ұранға қарағанда тарихи деректерге сүйенген дұрыс.

Сол кездегі большевиктер партиясының съезінде «қазақты, көшпелі ұлтты құртыңдар» деген бір де бір қарар, шешім қабылданбаған. Тарихшы ретінде айтамын. Мысалы, фашизмнің негізін салған Гитлердің бүкіл саяси партиясының тұжырымдамасында: «Еврей ұлтын, славян ұлтын құртыңдар» деген тапсырма бар. «Қудалаңдар, ұрыңдар, өлтіріңдер!» деп бұйырған. Ал большевиктер партиясының съезінде ондай қарар жоқ. Бұл бір. Екіншіден, тағы да тарихи деректерге сүйенсек, ашаршылық тек Қазақстанда болған жоқ», – дейді Мұрат Бақтиярұлы.

«Ресейде 2,5 млн адам аштықтан қырылып қалды. Ресейге туысқан ел Украинада қаншама халық безіп кетті. 1931-1933 жылдары Батыс Сібір, Кубань жерлерінде қаншама халық жойылып кетті. Сондықтан мен бұл жайды саясиландырудан гөрі тарихи деректермен негіздеуді жөн көремін… …Сол кездері Орал, Ақтөбе жеріндегі қазақтар қырылып қалған. Көбісі безіп Өзбекстанға кетті. Сондықтан бұл жерде бір ұлт екінші бір ұлтқа геноцид жасаған жоқ. Олай деуге менің ауызым бармайды. Негіз болар тарихи дерек жоқ. Зерттеуді мұрағат деректеріне сүйеніп жасау керек. Ал 1937-1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргінді геноцид деуге келеді. Қазақтың ең мықты оқымыстыларын тұтқындау, атып өлтіру – геноцид. Бізде БҰҰ қабылдаған конвенция бар. Сол конвенцияда геноцид деген сөзге анықтама береді» деп түйіндепті сөзін сенатор мырза.

Белгілі журналист Өмірзақ Ақжігіт сенатор Мұрат Бақтиярұлына былай деп қарсы пікір жазыпты: «Депутат мырза! 6 миллион қазақтың 4 миллионы мемлекет малын тартып алған, сөйтіп қолдан ұйымдастырған ашаршылықтан өлмесе, неден өлді, айтыңызшы? Украина «Голодомор – жоспарланып жасалған саяси шара» деп,  аштан өлген 3 млн адамға өмірге  келе алмай қалғандарды қоса есептеп, «Голодомор құрбаны – 8 млн адам» деп санап, КСРО-ның мұрагері Ресейден 10 млрд доллар құн талап етіп отыр.  Украин ұлтының 10 пайызы өлсе, қазақ ұлтының 70 пайызы өлді! Тарихшы ретінде білуге тиіссіз, бейбіт заманда мемлекеттің жоспарлы саясатының салдарынан өзінің осыншама көп бөлігін жоғалтқан бізден басқа бір де бір ұлт жоқ. Сіз болсаңыз, «саясиландыруға болмайды» дейсіз…     

…Кеңес өкіметінің құлағанына 30 жыл, ал, біздің билік құрбандар санын 2 млн адам дегеннен асырар емес. Әлемнің 23 елінде «Голодомор – украин халқына жасалған геноцид» деп ресми мойындалып отыр. Украина Голодомор жайлы 2006 жылы арнайы Заң қабылдады.

Неге Украина депутаттары сіздер секілді «Ашаршылықтан қазақ та қырылды, Ресейдегі орыс  та  өлді, Голодомор – геноцид» емес демейді? Түсінсеңіз  сіздің міндетіңіз: «Спикер мырза, сіз жаңылыспаңыз, біз керісінше «Ашаршылық – қазақ ұлтына жасалған геноцид» деген заң қабылдауға тиіспіз» деп бастама көтеру еді ғой ? Ал, сіз болсаңыз «31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күнінде мемлекеттік деңгейінде «1 минуттық аза тұту» шарасын жүзеге асыруымыз керекпіз. Ел болып құрмет етуге міндеттіміз» дейсіз. Ашаршылыққа арнап ең құрығанда бөлек күн белгілейік деп жазуға да шамаңыз жетпепті! «Біз Ресейге неге жалтақтаймыз? Біз бөлек мемлекетпіз» дейсіз, ал, ісіңіз жалтақтықтың үлгісі емес пе? 

Мұқа! Менен 4 жас кіші екенсіз. Сіздің бұл мәлімдемеңізді сынның астында қалған М.Әшімбаевқа қолдау көрсету, ал, түптеп келгенде, маусым айында зейнеткерлікке кетпей, сенаттағы қызметіңізді жалғастыруға жасалған қадамның бірі деп болжамдауға мәжбүрмін. Өйткені, біздегі саяси өмір осындай есеп-қисаптан тұратынына билік елдің етін үйретіп қойған. Өз басым сізді танымасам да, тірнектеп жиған абыройыңызды  шелектеп төгіп алмағаныңызды қалаймын. Уақтылы келу абзал десек, уақтылы кету одан он есе абзал дүние екені белгілі ғой…  Құрметпен, Өмірзақ Ақжігіт.

Саясаткерлер мен тарихшылар заңнан мақұрым ба?

Белгілі заңгер Абзал Құспан «бір ауыз сөзге» басқа қырынан келіпті: «Бұл мақаланы жазуыма себеп, «даудың басы Дайрабайдың көк сиыры» демекші, Мәулен Әшімбев пен Мұрат Бақтиярұлының ашаршылық – геноцидке жатпайды деп мәлімдеуі болды.

Википедияға жүгінсем, алғашқысы, мамандығы бойынша – саясаттанушы, ал Мұрат Бақтиярұлы – тарихшы екен. Мәулен Сағатұлы ресми қызметі жағынан, Президенттен кейінгі екінші тұлғаға жатса, кейінгісі сол Парламент Сенатының депутаты. Екеуі де ресми тұлға, екеуі де заң шығарушы орган өкілдері, бірақ екеуі де заңгер емес. Сөйте тұра, екеуі де өз ойларына тұздық ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымының конвенциясына сілтеме жасап, оған сәйкес ашаршылықа қатысты ресми түрде КСРО билігі тарапынан қаулы-қарар қабылданбағаны себепті, оны геноцидке жатқызуға болмайды деп негіздейді.

Мен саясаттанушы да, тарихшы да емеспін, заңгермін. Сол себепті, аталған екі тұлғаның мәлімдемесінің заңға қатысты тұсына түсінік бере кетуді жөн көрдім.

Осы жерде аз-кем шегініс, жалпы біздің қоғамда заңнан қадір-қасиет қашқалы қай заман, оған себеп, басқаны қойып, осындай өте жоғары лауазым иелерінің заңдық тұрғыда жауапсыз істері, әрекеттері, сөздері. Тиісінше заңгер қауымының да ел алдында сүйкімі кетті. Бұның салдарын біз алда әлі тартатын боламыз.

Енді мәселенің мәніне көшейік, «Біріккен Ұлттар Ұйымы» атауын сол кездегі АҚШ президенті Ф.Д.Рузвельт ұсынғаны, ол туралы Декларация Сан-Францискода 1945 жылы 24 қазанда қабылданғаны, яғни екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылғаны, сол күн БҰҰ-ның туған күні деп жарияланғаны көзі қарақты оқырманға белгілі болар деп ойлаймын.

Ал, Қазақ халқының кем дегенде жартысынан астамын жалмаған, қолдан ұйымдастырылған ашаршылық – екінші дүниежүзілік соғысқа дейін орын алғаны дәлелдеуді қажет етпейтін аксиома! Енді заң ғылымының теориясына сүйенетін болсақ, заңның кері күші болмайды! Яғни, заң өзіне дейін орын алған мейлі тарихи, мейлі саяси оқиғалар болсын, құқықтық жауапкершілік мәселесін шеше алмайды. (қараңыз: «Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 11-бабы, 2-бөлігі). Сол себепті, біздің үш тармақты биліктің біріне жататын, заң шығарушы орган өкілдерінің, заң ғылымындағы осы қарапайым теорияны білмеулері өте ұят!

Екіншіден, тіпті мәселе сол БҰҰ-ның конвенциясына тіреліп қалды дейікші. Ол конвенцияның қай бабы, қай бөлігі екенін неге ашып айтпайды? Мен өз сөздерінде «заң бойынша» деген сөйлемді көп қолданатын талай лауазым иелерін көріп жүрмін. Өкінішке қарай, нақты қай заңның, қай бабын тілге тиек етіп тұрғанын айтпайды олар. Бірақ, екеуі заң шығарушы билік өкілдері ғой?

Енді, Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 29 маусымдағы № 244 Заңымен ратификацияланған 1948 жылғы 9 желтоқсандағы геноцид қылмысының алдын алу және ол үшін жазалау туралы Конвенциясына талдау жасайық. Аталған халықаралық заң актісі бар-жоғы 19 баптан тұрады, оның басым бөлігі осы конвенцияны қолдау, одан шығу тәртіптерін реттейді. Яғни, материалдық емес, процестік нормалардан тұрады.

Енді, осы конвенцияның II бабында былай делінген (сөзбе-сөз):

«Осы Конвенцияда геноцид ұғымымен төмендегілер сияқты қандай да бір ұлттық, этникалық, нәсілдік немесе діни топтарды толықтай немесе ішінара жою пиғылымен жасалған келесі әрекеттер түсіндіріледі:

а) осы топ мүшелерін өлтіру;

b) осы топ мүшелерінің денесін жарақаттау немесе осы топ мүшелерінің ақыл ойына зиян келтіру;

с) қандай да бір топ үшін оны толықтай немесе ішінара жоюға жағдай туғызу;

d) осындай топ арасында бала тууды болдырмау шаралары;

е) адамдардың бір тобынан екінші топқа балаларды күштеп беру» болды!

Яғни, осы аталған әрекеттердің қайсыбірі орын алса болды, ол – геноцид деп танылады!

Сонда не, қазақ халқына XX ғасырдың екінші жартысында осы аталған әрекеттердің ешқайсысы жасалмаған ба? Қазақ халқы деп аталатын топтың ешқайсысына мақсатты түрде денесіне жарақат келтіріліп, ақыл-ойларына зиян келтірілмеген бе?..

…Ұзын сөздің қысқасы, бұл екі саяси тұлғаның саяси-тарихи білім деңгейін бағалауды, саясаткерлер мен тарихшылардың еншісіне қалдыра отырып, құқықтық білімдерінің ешқандай сын көтермейтінін кесіп айтқым келеді!

***

PS: Сенат спикерінің «бір ауыз сөзі» қарапайым халықтың, кейбір зиялы қауымның осыншама ашуын туғызғаны қалай?  Әлде саясаттың қыр-сырын білмейтін халық қателесіп жатыр ма? Түсінгенге саясаттың ой-шұқыры көп қой. Біреуді арбап, біреуді алдап отырмаса тағы қиын. Ашаршылық жайлы мәселені көтеріп, қоламтада жатқан «шоқты көсеген» Сенат спикері еліне жамандық ойлады деуге де ауыз бармайды. Онда кім қай жерден қателесті?  Неге билік пен халық екі жағалауда тұр?

ЖАУАП ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз