Мұхаммед әл-Хорезми –
адамзат өркениетінің
ұлы ойшылы
Ислам өркениетінің алтын дәуірінде ғылымды жаңа белеске көтерген ұлы тұлғалардың бірі – Әбу Абдуллах (кей деректерде Әбу Жафар) Мұхаммед ибн Мұса әл-Хорезми. Ол IX ғасырда өмір сүріп, математика, астрономия, география және есептеу ғылымдарының дамуына өлшеусіз үлес қосты. Әл-Хорезми есімі бүгінгі таңда бүкіл әлемге «алгебраның атасы» ретінде белгілі.
Мұхаммед әл-Хорезми шамамен 783 жылы Хорезм өлкесінде (қазіргі Өзбекстан аумағы) дүниеге келген. Ғалымның туған жеріне байланысты есіміне «әл-Хорезми» (яғни, «Хорезмнен шыққан») деген атау берілген. Ерте жастан ғылымға бейім болған ол сол дәуірдің ірі мәдени және ғылыми орталықтарында білім алып, кейін Аббас әулеті халифатының астанасы Бағдадқа шақырылады.
Бағдадта ол әйгілі «Байт әл-Хикма» – «Білім үйінде» қызмет атқарды. Бұл орталықта грек, үнді, парсы тілдеріндегі ғылыми еңбектер аударылып, жаңа зерттеулер жүргізілді. Әл-Хорезми осы ғылыми ортаның жетекші ғалымдарының бірі болды және өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол 850 жыл шамасында дүние салған.
Алгебраның негізін
салуы
Әл-Хорезмидің адамзат тарихындағы ең ұлы еңбегі – алгебраны жеке ғылым ретінде қалыптастыруы. Оның атақты еңбегі «Ал-Китаб ал-мухтасар фи хисаб ал-джабр ва-л-мукабала»
(«Алгебра және теңдестіру есептері туралы қысқаша кітап») деп аталады.
Осы еңбекте:
- сызықтық және квадрат теңдеулерді шешу жолдары,
- есептерді жүйелі түрде талдау,
- практикалық қолдану тәсілдері (мұрагерлік бөлу, жер өлшеу, сауда, құрылыс) кеңінен көрсетілді.
Дәл осы кітаптың атауынан «алгебра» термині ғылымға енді. Бұл еңбек бірнеше ғасыр бойы Шығыс пен Батыста негізгі оқулық ретінде қолданылды.
Алгоритм және қазіргі
технологиялар
Әл-Хорезмидің тағы бір ұлы жаңалығы – есептеуді кезең-кезеңмен орындау қағидаларын енгізуі. Оның есімі латын тіліне Algoritmi деп аударылып, кейіннен «алгоритм» термині пайда болды.
Бүгінде алгоритм: компьютерлік бағдарламалаудың, жасанды интеллекттің, цифрлық технологиялардың негізі болып саналады.
Яғни, қазіргі замандағы компьютер мен ақпараттық жүйелердің түп-тамыры әл-Хорезми еңбектерінен бастау алады.
Үнді-араб сандары
және нөл
Ғалым ондық санау жүйесін және нөл санын кеңінен қолданысқа енгізіп, оның ғылыми маңызын түсіндірді. Бұған дейін Рим цифрларымен күрделі есептер жүргізу қиын болған. Әл-Хорезми еңбектері арқылы қарапайым әрі тиімді есептеу жүйесі бүкіл әлемге тарады. «Үнді шоты» еңбегіндегі жаңалығы:
- математика дамуын жеделдетті,
- сауда мен экономикаға серпін берді,
- ғылымның барлық саласына ықпал етті.
Астрономия және
география
саласындағы еңбектері
Әл-Хорезми астрономиямен де айналысып, жұлдыздар мен ғаламшарларға арналған кестелер (зидж) жасады. Бұл еңбектер ғасырлар бойы қолданылды.
География саласында оның «Китаб сурат ал-ард» («Жер бейнесі туралы кітап») атты еңбегі ерекше орын алады. Онда: жердің картасы, қалалар мен аймақтардың координаттары, табиғи ерекшеліктер жүйелі түрде сипатталған.
Әйелдер туралы
даналық сөзі
Ғалымның даналыққа толы ойларының бірі – әйел туралы математикалық теңеу арқылы айтылған нақылы. Ол былай деген:
«Егер әйелде иман болса – ол 1-ге тең.
Егер оған сұлулық қосылса, 0 қосылады – 10 болады.
Егер байлық қосылса, тағы 0 – 100 болады.
Егер текті әулеттен болса, тағы 0 – 1000 болады.
Бірақ егер 1 (иман) болмаса, қалғанының бәрі – жай ғана нөлдер».
Бұл сөз әл-Хорезмидің имансыз адамның нөлден өзге ештеңе болмайтынын, адамгершілік пен рухани құндылықты бірінші орынға қойғанын көрсетеді.
Әлемдік ғылымға
әсері
XII ғасырдан бастап әл-Хорезмидің еңбектері латын тіліне аударылып, Еуропа университеттерінде негізгі оқулық ретінде оқытылды. Осылайша ислам ғылымы Батыс өркениетінің дамуына тікелей ықпал етті.
Мұхаммед әл-Хорезми –
- алгебраның негізін салған,
- алгоритм ұғымын ғылымға енгізген,
- қазіргі технологиялардың бастауында тұрған,
- ғылым мен руханиятты қатар ұстанған ұлы ойшыл. Оның мұрасы – бір халықтың емес, бүкіл адамзаттың ортақ қазынасы.
Дайындаған –
Салтанат БАКЕЕВА
