Мен және ол

Жақаудың жанрлық жағрапиясы

(олайн диялог)

Талантты тұлғалар тоғысы жалпы жұрттың жадында жүреді. Ұлы Абайдың тасқа басылған тағылымдарын, тіл тәңіріндей көрінетін Ахмет Байтұрсынұлы сабақтарын тұла бойына сіңірген қазақ қаламгерлері көп-ақ. Сол санаттағы сарабдал сөз сардарларының бір сүлейі Жақау Дәуренбеков екеніне екінің бірі бас изейтініне имандай сенеміз. Баспасөз көрігінде қызқыз қайнап, құрыштай шыныққан ол кітап басып шығарудың да тайқазанын тасытып, «Ана тілі» баспасының жалауын жықпай келеді. Осы бір онлайндиалог арқылы дамылсыз ой теңізін сапырып жүретін жанның дидарын азды-көпті ашуға тырысуымыз тілге тиек тәлімді жай, ал нысаналы ниетіміз ортақ ойдың өрімін тарқата бөлісу.

 

Мен (Орысбай Әбділдаұлы): – Жетпіс бестің жотасына шыққан жампоз жазушы Жақау Дәуренбековтың өмір жолы бізге таныс. Алдымен газет, сосын ақпараттық өмірдің ыстық-суығына әбден пісіп-қатып, кітап шығару ісіне қойып кеттің. «Өнер», «Ана тілі» баспаларының басы-қасында тер төгіп жүріп, небір жақсылар мен жайсаңдардың жан рухын сездің, қаламына назар аудардың, өрісі мен көкжиегіне куәгер болдың. Мақсут Әубәкіров, Серік Әбдірайымов, Үмбетбай Уайдин, Ескен Елубаев, Кәдірбек Уәлиев сияқты аға толқынның әдеп сипатын көрдің, қалам қауметін, кітаби шығармашылықтың қыр-сырын ақтарыстың. Олардың өздеріне тән шеберлік қырларын жүрек сүзгісінен өткіздің. Шабыт шіркін шарқ ұрды, көңіл көкжиегі көкпен ұштасып, сөз сарайы сәулеттене түсті…

Ол (Жақау Дәуренбеков): – Иә, уыста тұрмайтың, жал-құйрығын ұстатпайтын уақыт-ай десеңші. Бір есіктен кіріп, бір есіктен шығып қатарласа қалам тербегендерді ешқашан естен шығарған емеспін. Әсіресе жастық шақтағы-«Лениншіл жастағы» жарқын күндерді, жалын атқан жігіттерді. Өмірден өтіп кеткендері қаншама… Сағат Әшімбаев, Оралхан Бөкеев, Мерғали Ибраев, Сейітқазы Досымов, Дәуітәлі Стамбеков… Әрқайсысы әдебиет әлемін әлдилеген арқалы азаматтар еді. Иә, жігіттердің сол кезеңнің жаркын сәттерін поэзиялық жырларында мөлдіретіп беретіні ғажап еді. Олар өйткені поэзияға ғашық еді, өмірге керемет құштар еді, сұлулық пен шындыққа табынатын. Жазғандарымыз да үлгі тұтудан, үйренуден тұратын.

Мен: Иә, бәрі солай-ау, қарап тұрсаң керемет күндер… – Байқасақ, ұлылардан үйрену үрдісін үзбей үлгі тұту Жақаудың жанрлық жағрапиясын кеңейте түскендей. Барлық шығармаларының дәм-тұзын татымды етуде алдымен Абайтану түйсігі, Ақаң-Ахмет Байтұрсынұлы ұстанымы шығармашылығының шамшырағына айналған сын-ды. Оның шарапаты сөздің сәулесіне сүйіндірген ізгілікке ұласып, игілікке ұмтыла білген Жақаңның жазбаларынан айқын аңғарылады. Өйткені өмірлік өнегесі мол Алаш арысы Ахметтің әдебиеттану парағын пайымдай біліп , сәулесін сіңіре алған сөз-саптасы соның айғағы. Тіл мен сөзге терең мән бергені, оны жазу кәсібінде соншалықты ықтияттылықпен тігісін жатқыза білуі куә бола алады десек те артық айтқандық емес. Жақау Дәуренбековтің кітаптарының, әсіресе «Сөз киесі», «Ойдауа» және көптомдықтарының сүйегі Абай сабақтарының саябағына тін тартып, Ахмет жіктеген сан алуан әдеби жанрлардың жазирасына қос тіктіреді. Яғни Ахметшілесек: әліптеме,байыптама, қаз-қалпында дейсің бе немесе серкесөз, сипаттама, әуезе дейсің бе, Жақау жазбаларының әдеби жанрлық жағрапиясы кендігімен көңіл тоғайтады. Деректі дүниелерінде, көркем туындыларында әрқилы әдеби жанрлар қисынды қолданылып, ұтымды үкіленіп, туындының толыққанды шығуына септесіп тұрады.

Ол: – Жастар газетінде кіл мықтылар қалам сілтегенін өмірдің өзі көрсетті ғой. Марат Қабанбай, Кәрібай Ахметбеков, Ақселеу Сейдімбеков, Серік Әбдірайымұлы, Фариза Оңғарсынова есімдерін кім білмейді?! Олардың бәрі де өз қаламының қанаты мен құлашын танытты. Соданда шығар олардың есімдері еске оралған сайын жазғандарының аттары жадыда жаңғырық салады, әсте ұмытылмайды деген осы. Мараттың «Бақбақ басы толған күн», Кәрібайдың «Ақ даласы», Ақселеудің «Күмбір-күмбір күмбездері», Серіктің «Жалынды жастық шағы», Фаризаның «Сандуғашы» көпшіліктің көңіл төрінен орын алды Тағы да қайталап айтайын, газет редакцияларында бірге жұмыс істеген, газеттің иісі мен бояуын танып білген, түн қатқан кезекшілігін бірге көрген замандастарды ғана айтып отырмын. Еске алудың да әдебінен аспайық. Толқын-толқын буындардың өзіндік өресі мен өрімі өз алдына бір бөлек қой. Төлен Қаупынбаев, Мәткәрім Әкімжанов, Қажытай Ильясов, Алпысбай Шымырбаев, Сайлаубек Жұмабектер қандай еді? Әдеби қазынамызға өзіндік олжа салған өзге әріптестерді ел есіне салу да азаматтық парыз деп білсек керек.

Мен: – Енді өзіңе арнаған лебізіміз бар еді. Ыңғайсыздансаң да құлағыңды тоса түс. Баспасөздің отымен кіріп, күлімен шыққан қандыкөйлек әріптесіңді неге тындамасқа?

Ал айтайын:

Теңіз жақтың түлегі,

Сыр сандығы жүрегі.

Абай қара сөздері,

Қалтасында жүреді.

Шағаласы Аралдың,

Қарашығы жанардың.

Тұнжыраса тұп-тұнық,

Көкірегінен тамар мұң…

Көңілденсе гүлдеген,

Көлгірсуді білмеген.

Еш дәметіп көрмеген,

Үлде менен бүлдеден.

Бәйгегері «Жалынның»,

Дәнегі бар дарынның.

Тамылжытар тұнық сөз,

Тамыршысы танымның.

«Ана тілі» – байрағы,

Баспалардың қаймағы.

Ақ үйім деп біледі,

Иісі Қазақ аймағы.

«Ана тілі» діңгегі,

Ұлт сөзінің мінбері.

Бұл да болса басшының,

Еңбегінің сіңгені.

Әрі-сәрі күйдегі,

Баспаны алға сүйреді.

Қамын ойлап қазақтың,

Бүлкілдеген бүйрегі.

Екшеп асыл, алтынын,

Сөзін жиды халқының.

Құндылыққа жұмсады,

Жан-отының жарқылын.

Тас-тұғырдай тәртібі,

Тайбурылдай қарқыны.

Қалың оймен қалғиды,

Кірпік ілмей әр түні.

Тау суындай тартымы,

Суық тигіш алқымы…

Шығармасын шайқайды,

Нәзік жүрек арқылы.

Шығармалар шоғыры,

Бәсіре қос қоңыры:

«Соғыс ойыны», «Күн ұясы» –

Есте қалған өмірі.

Қос дүние күрделі,

Жеңіп алған жүлдені.

Оқиға сол оралмас,

Балғын шақтың күндері.

«Бір нәзік сәуле» шуақты,

Көркемдігімен қуатты.

Тағдырдан тарыққандар мен

Жабыққандарды жұбатты.

«Сөз киесі» – қордалы,

Оқыған жұрт қолдады.

Алаштың арыстарына,

Арналған дүние ол-дағы.

Сарқырамасы сезімнің,

Сағынбас жастық кезін кім?!

Қара сөздерді қаймақтап,

Сарыала таңда көз ілген…

Майдандасқан тіл үшін,

Ерлік демес мұнысын.

Күндіз-түні қаузайды,

Баспагерлік жұмысын.

Редактор һәм деректір

«Ана тілі» демеп тұр.

Қазақия еліне,

Қызғыш құстай керек бұл!

Бойда қазақ қаны бар,

Автор іздеп жанығар.

Жанартаудай жарқ етіп,

Әлі талай танылар.

Ол: – Бір құдықтан су ішкен деген сөз бар біздің қазақта. Сол айтпақшы бір қазанда қайнап сан тарапта қалам толғап, талайды тәнті етіп, шығармашылық мәуесіне бөлей білген әріптестерім әркез тіл ұшында тұрады. Замана жүгін толғай білген, жырлай білген Әнес Сарай бастаған, Кәдірбек Сегізбаев, Қуанышбай Құрманғали, Эрнест Төреханов, Құрманғазы Қараманұлы, Мағира Қожахметова, Ырым Кененбаев, Әшірбек Көпіш, Жұмагүл Солтиевалар көркем сөзін құнттаған көш тәрізді тартып барады. Осы ретте Жанатты айтпасаң, Жарылқап, Жанболат, Несіптерді айтпасаң «Ленжастың» талай нөмерін жоққа шығарғандай болмаймын ба? Ал Аян, Қуаныш, Құлбек, Ертай, Қайырбек, Бақыт Сарбалаев сынды дарынды да, қарымды топ бір төбе. Олардың бәрі бүгінде елге танымал есімдер. Әрқайсысының өз ерекшеліктері өздерін даралап тұрады.

Мәселен «Қызғыш құс» хикаятымен танымал болған Құрманғазы Қараманұл кезінде шығармаларына тақырып іздеп туған өлкесін велосипедпен, жеңіл көлікпен, тіпті жаяу-жалпылап аралап табанынан тозды. Міне шығармашылық ізденіс, азабы мен ғажабы деген осы. Мағира Қожахметова «Жантәсілім» роман-диалогиясына Көкшенің өмірін, тірлігін тиек етті, зерттеп қалам сілтеді. Тың игеру кезінде жердің астаң-кестеңі шығып қопарыла жыртылғанын жаны жылай жазып, көзі тірі куәгерлерді үйді үйіне жағалай жүріп деректер жинады емес пе? Мағираның бұл романы күйіп тұрған ел тағдыры, жер тағдырының реквиемі дерліктей. Эрнест Төрехановтың «Ескендір мен Роксана» романы да мықты, тосын дүние бола тұра алқалаудан тыс қалды. Қаламгерлер еңбегін екшеп-бағалауда енжарлығымыз барын жасырмасақ та болады.

Мен: – Сөз сәулесімен жүрегін жылытқан қаламгер ретінде оқырман өзіңді қапысыз таниды. Оны айшықтай түсетін, әрине енбектерің. «Көкжал», «Асау», «Үзеңгі дос» әңгімелерің, «Көктемір» роман-хикаяларың қалам қуатыңның қарымын таныта түскені анық. Сондай-ақ көңіл-күй толқынын тап басып, ет жүректі елжірететін сәттері мол «Кілт» повесінің орны мүлде бөлек. Ал бірқақпай мөлтек әңгіме-новеллаларыңның астарлы әлемі сөз жоқ әбден тәжірибесі толысқан, қаламгерліктің көрігін қыздыра білер туындыгердің стилін андатады. Қысқа қайырымды сюжетпен сырлай да, қара сөзбен жырлай да білуі тәнті етерлік, іш жылытар ізденіс игілігі. Ел арасын емін-еркін аралап сан тарау сапар шеккендік, оқып-танудан туған қалам ізі мың-мақамды мінез тұрпатын көкірекке тұндыруға жол ашқан. Бір-екеуіне тоқталсақ та жетер. Мәселен «Анау» деп аталатын әңгігімеде кісіні небір ойға жетелейтін мына бір штрих күлкі шақырады, бірақ күйігі басым:

«Сазарып отырып тергеуші:

— Сіз Сталин жолдасқа тіл тигізіпсіз. Рас па? – деп бастады сауалын.

— Жоқ.

— Сталин жолдастын аты-жөнін толық айтыңыз – деді тергеуші.

— Өсіп Бисариніш Стәлин…

— Әнеки, Иосиф Виссарионивич Сталин жолдас дегенді бұзып айттыңыз. Бұл қалай?»

— Бұл аз десеңіз, Сталин жолдастың суретін отқа жағыпсыз. – Тергеуші шеті отқа күйген газетті жайды. – Міне, «Правданың» 7 ноябрь күнгі саны дұрыс жанбай қалып, ол қораңыздың жанындағы күлдіктен табылған». Міне, сол бір күндер қасіреті. Күлесің бе, жылайсың ба?! Шығармашылық шеберліктің осындай ой саларлық оқшау кесінділері кез келген туындыларында әр қырынан мен мұндалайды. Олардың әрқайсысына тоқталып жатпай-ақ қоялық.

Ол: Өмірдің өзі оқиғалардан тұрады ғой. Қаламгер оны әр қырынан жазады. Ой салады, түйін жасайды. Қазақ топырағында қазіргі халі түрлі ойларға қалдырады. Соның бірі адамдардың өзгеруі, өмірге дейтін көзқарасының басқаша бет түзеуі, соның бірі жатжұрттықтарға қарап «мойын» бұруымыз, мөлие қарауымыз, ынтықтығымыз. Өзіміздегі жақсыны көрмей өзгенің жеріндегінің бәріне тамсана қарау ғадеті пайда болды. Әсіресе өнердегі дәстүр-салтымыздағы өзіндік келбетімізді сақтап қалуымыз керек-ақ. Өнердегі жарыс та өрге бастай берері хақ… Халықты танытатын қастерлі өнері… Бұл ретте, әрине ақын-жазушылар, өнер адамдары өз ұлтының айнасы болмақ. Ұл-қыздарымыз соларға қарап бой түзейді. Енді, әңгімеміздің орайында өзіңнің Ореке, ақындығыңа орала кеткен артық болмас. Өзіңнің домбыра мен жырыңды серік еткенің еліңе мәлім. Елің домбырамен бірге көреді өзіңді. Бұл өнерге адалдық деп білемін.

Есімде:

 Бас шайқаймын осыған,

Аттан ауып түскендей.

Жыр жолдары жосыған,

Жығып кетті күш бермей.

Қызық енді еске алған,

Жырға ғашық күндерді.

Ерте туып кеш қалған,

Өмірімнен бір белгі, – деп баспагерлік жұмыста жүріп шығарған «Шапағат» жол-жоралғы жинағында опынғандай кейіп танытқаның есте. Әйтсе де ақындық жолың ақыры кең даңғылға түсті. Әлгіде айтылған бір есіктен кіріп бір есіктен шыққан әріптестердің бірісің. «80 жаста – 80 шақырымдағы туған ауылына жаяу барған» деген кісі қызығарлық сапарды барша ақпараттық құралдар жабыла жазып жар салды. Менен бес жас қана үлкендігің бар. Қазақ оны «Бес жас-бел құрдас» деп айтады…

Мен: Сәл сабыр, әнгіме мен жайлы емес, өзің жайлы. Жетпіс бестің жемісін жинар кемел жастағы жазушы жайлы. Аздап болса да өзің жайлы тілге тиек еттік. Шығармаларыңмен сырласу да соның реті. Тағы да сол жазғаныңнан үзірлі үзінді:  «Адамның ой аулап, ой кешпейтін кезі бар ма?» деп мандайын сипап отыратын салмақты сабыр иесі осы адам емес пе. Әредік қаламың: «Оймен бірге оянасың, оймен бірге тұрасың, оймен бірге жүресің, оймен бірге самғайсың» деп қойып ақпараққа із салады. Сөйтеді де: «Пенделер пешенесін» алақандай әңгімелерімен әдіптейді, «Мінездер миниатюраларын» мінсіз молықтырады. Былайғы жұрт бұл жазбалардан өздерін танып, өзгелермен білісіп, іштей ұғысып жатады. Оқырман қауым қаламгердің мұндай ізденісіне, шеберлігіне тәнті болады.

 Ол: Мына бір жайды айта кету артық болмас. Бәрін білетін, бәрін түсінеті байырғы баспагер редактор өзіңнің берген батаң еске оралып отыр. Ол баспамызда тұмардай сақтаулы. Қанша дегенмен Сүйінбай сүлейдін, Жамбыл жыраудың жұрнағысың ғой. Соныңа бір кезек берейік:

 Мен: Ал онда тыңда…

Алға бассын әр ісің,

Толайым жұрт танысын,

Ұрпаққа үлгі үрдістің,

Бағалай біл мәнісін!

Қызмет қыл халыққа,

Бойкүйездік танытпа.

Үйірсек ет ұрпақты,

Қазақылық қалыпқа!

Баба тілдің айбыны –

Даңқың көпке әйгілі.

Дария шалқар шабыттың,

Шалқып жатсын айдыны!

Мығым болсын діңгегің,

Алғыс жаусын күнбе-күн.

Көркемдікпен көмкерсін,

Автор болса кімде-кім!

Жақауды жұрт біледі,

Шыр-пыр болып жүреді.

Қазағым деп соғады,

Директордың жүрегі!

Көрік-баспа ауылы,

Соққан шабыт дауылы!

Сөзстанға айналсын,

Дәуренбеков дәуірі!

Ағындасын асыл жыр,

Жігерліні жасын қыл!

Тәуелсіздік ту тіккен,

Егемендік ғасыр бұл!

Баспагердің бағы артсын,

Құдай жолын ағартсын!

Жас қаламды қолдаумен,

Үміт отын жағарсың!

Қолжазбадан тарықпа,

Асылдарын анықта.

Қоржын басы қуантсын,

Бейімделіп нарыққа

Сөз қаймағын қалқи бер,

Ел алдында шалқи бер!

Ақ батаға малынып,

Қорғасындай балқи бер!

Қазынаға молыққың

Қыдыр шалға жолыққын!

Қолбасшысы бола бер,

Тіл жолында жорықтың!

Ұлттың тілін ұлықта,

Жат пиғылды жуытпа!

Қазақ тілі қайнаған –

Қазан астын суытпа!

Ол: – Бәрекелді! Қабыл болсын!

Мен: – Ой-қиялды қамшылайтын қаламгер қашанда бабында. «Қолтаңба» кітабымен әріптестер еңсесін көкке көтеріп тастады. Өзінен гөрі өзгелерді алға тарту мұратты ісіне айналғандай, талант біткен табынып бағады. Жазу-сызу азабын жан-тәнімен түсінетіндіктен шығар. Бар бағының куәгері, жан қосағы шұға екеуі ұрпақ қамын ойлауды да ұмытқан емес көлкөсір қуаныш көзі солар ғой. Көзді ашып-жұмғанша көк байрағын желпілдетіп жетпіс бес деген қария есік қақты. Ақсақалдық жас қара ормандай ой сілімдерін сапқа тұрғызуға бұрынғыдан да бетер мойын бұрғызары кәміл. Ой тамшылары ақ қағазға үстемелеп төгіле түсер. Оларды оқып, зердеге тоқып алсаң Жақаудың көңіл пернесін дәл басқаның. Мына ұйытқыған ой орамдары кім-кімнің де көкейіне қонақтары хақ:

  • Талантқа тұсау салынбайды, тұзақ құрылады;
  • Жүйріктің бәрі тұлпар емес, қанаттының бәрі сұңқар емес;
  • Жастық аяққа сенеді, қарттық таяққа сенеді;
  • Шынның жауы көп, өтіріктің дауы көп;
  • Ойды оқ алмайды, сөз жоғалмайды;
  • Өмірің-бағың, тағдырың-тағың;
  • Ояндың ба? Тұрдың ба?
  • Тірісің бе? – Бақыт деген осы.
  • Отбасыңды жүрегіңмен жылыт, тілегіңмен ұйыт;
  • Кейбір көп томдық сөреге сыйғанмен өреге сыймайды…

Осы бір ойлардың орамынан-ақ қалам иесінің қабілет-қарымын бағалауға болады. Осылардың «Ойдауа» боп оқтын-оқтын оқырманын елегізе күттіріп, басылымдарда үзбей басылып, елең еткізгеніне бәріміз де куәміз, оқырман да. Ол туралы бір оқырманның лебізі қалың оқырман қауымының ортақ ықыласындай көрінгені бар.

«Қадыр Мырза Әлидің, Жақау Дәуренбековтің ой-тұжырымдары көкейіме қонды «Алматы Ақшамы» газетінің биылғы (2007 ж.) жылгы ақпан айының 4 күнгі нөмірінде белгілі жазушы, журналист Жақау Дәуренбековтің «Өмір және Өзіміз жайлы ноқтасы ойлар» атты ой-толғамдарын тұшынып оқып шықтым. Бұл жазбалардың тартымды шығуы көпшілік оқырман ойымен үндесіп жатуынан болса керек. Бізден бұрын өмір сүрген небір даналар өмірден көріп-біліп, көкейге түйгендерін кейінгі ұрпаққа сабақ болсын деген оймен жазып, қалдырып кеткен болуы керек. Ұлы Абайдың қара сөздері осындай өмірлік толғамдардан туғаны анық. Менің саналы ғұмырым халық ағарту саласында жас ұрпақ тәрбиесімен тікелей байланысты өткен соң үлкендердің көкейге түйгендері мен ой-тұжырымдарының мектеп оқытушылары үшін тәрбиелік ықпалы зор екеніне шүбә келтірмес едім. Халқымызда «Көре-көре көсем, сөйлей-сөйлей шешен боласың» – деген нақыл сөз бар. Адам баласы өмірлік тәжірибені өмірде елмен араласа жүріп жинақтайды. Жақсыдан үйренеді, жаманнан жиренеді. Адам баласының жаратылысы, түсінігі, білім-қабілеті де сан-алуан, «Мал аласы сыртында, адам аласы ішінде» деген нақыл сөз де тектентекке айтылмаса керек. Казіргі кезде жастар арасындағы тәртіпсіздік, үлкенді аямау, бұзақылық, ішкілік пен темекіге әуестенушілік сияқты жат әдеттердің қоғамга тигізер залалы жетерлік. Соңгы жылдар бедерінде мектептерде «Әдеп» деген арнайы сабақ жүретін болған. Осы пәнге мұғалімдер халықтық мақал-мәтелдерден, нақыл сөздерден тұратын кітаптарды, «Ақшамда» жарияланып келе жатқан Қадыр Мырза Әли ағамыздың «Алмас жерде қалмас» деген ой-тұжырымдарын, Жақау Дәуренбековтің «Өмір және Өзіміз жайлы ноқтасыз ойларын» көмекші құрал ретінде пайдаланса, оның оқушылар тәрбиесіне тигізер ықпалы мол болар еді деп ойлаймыз.

Б.Өтеулиева,

Еңбек ардагері. Алматы

Хаттың осы бір жолдарынан-ақ Жақаудың «Ойдауасының» орны мен өрнегінің өресі, оқырманның жүрекжарды бағасы көрініп-ақ тұрғандай деп білеміз. Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, «Құрмет» орденінің иегері, халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты, қаламгер-журналист Жақау Дәуренбеков қалам толғауды сонау Арал аумағындағы Сексеуіл станциясынан бастап бүгінгі биікке адал еңбегімен көтерілгеніне куәгермін. Көз алдымда өсіп, көз алдымда өрлеген қарымды қаламгер. Сөз киесіне тәу етіп, жанкешті жазушы тұғырына көтерілді. Ой орманның қорықшысы бойдағы бар күш-қуатымен қазақ әдебиетінің барлық жанры жағрапиясын құлпыртуға құштар, қадамына нық, қаламына адал. Қаламы жорғасынан танбасын дейік! Мерейтойың құтты болсын, Жақа!

Онлайн-диалог арқылы дидарласқан байырғы баспагер Орысбай ӘБДІЛДАҰЛЫ,

ҚР Мәдениет қайраткері, ақын, жазушы

ЖАУАП ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз