Қазақ киносының тарихында Абдолла Қарсақбаев есімі көбіне балалар киносының классигі ретінде аталады. «Менің атым Қожа» мен «Алпамыс мектепке барады» фильмдері режиссердің шығармашылық тұлғасын айқындаған туындылар ретінде ұлттық мәдени жадта орнықты. Алайда суреткердің мұрасын тек балалар киносы шеңберінде бағалау оның шығармашылық ауқымын толық ашпайды. Режиссердің тарихи тақырыптарға арналған фильмдері, әсіресе «Қилы кезең» (1966), қазақ киносындағы тарихи жад пен ұлттық тағдыр мәселелерін жаңаша пайымдаған ерекше құбылыс болып табылады. 2026 жылы Абдолла Қарсақбаевтың туғанына 100 жыл толуы халықаралық деңгейде аталып өтіп, мерейтойы ЮНЕСКО аясындағы атаулы күндер тізіміне енгізілді. Осы мерейтойлық дата режиссер шығармашылығына жаңаша ғылыми көзқараспен қараудың өзектілігін арттыра түседі. Осыған орай аталған зерттеуде Абдолла Қарсақбаевтың тарихи тақырыптағы ең маңызды туындыларының бірі – «Қилы кезең» фильміне кинотанушылық тұрғыдан терең талдау жасалып, оның көркемдік-эстетикалық ерекшеліктері, тарихи оқиғаларды экранда бейнелеу тәсілдері, ұлттық сана мен тарихи жадты қалыптастырудағы рөлі сараланады. Кинотанушы Бауыржан Нөгербек «Қилы кезеңді» қазақ кеңестік тарихи-революциялық киносының қалыптасқан канондарын бұзған алғашқы фильмдердің бірі ретінде бағалай отырып, оның кейінгі антитоталитарлық киноның дүниеге келуіне ықпал еткенін атап көрсетеді. Ғалымның пікірінше, фильм «қатаң канондық үлгіден еркін, каноннан тыс көркемдік шешімдерге қарай бет бұрудың бастамасы болды». Бүгінгі постколониалдық және деколониялдық кинотану тұрғысынан қарағанда, бұл пікірдің маңызы одан әрі арта түседі. Өйткені «Қилы кезең» кеңестік тарихи-революциялық фильмнің сыртқы формасын сақтай отырып, оның идеологиялық негіздерін іштей қайта қарастырған туынды ретінде көрінеді.
Тарихи оқиғалардың ішкі қайшылықтары
Кеңестік кино жүйесінде тарихи-революциялық фильм жанры мемлекеттік идеологияның маңызды құралдарының бірі болды. Мұндай фильмдердің басты міндеті – кеңестік биліктің тарихи заңдылығын дәлелдеу және революциялық күрестің қаһармандарын дәріптеу еді. Осыған байланысты экрандағы кейіпкерлер «өз» және «жат», «революционер» және «тап жауы» деген бинарлық жүйе бойынша құрылды. Постколониалдық зерттеуші Эдвард Саид отарлық дискурстың басты ерекшелігі ретінде әлемді қарама-қарсы екі лагерьге бөлетін репрезентациялық жүйені көрсетеді. Кеңестік кино тәжірибесінде де осыған ұқсас модель қалыптасты: большевик – прогрестің өкілі, ал оған қарсы тұрған күштердің барлығы тарихи дамуға кедергі келтіруші ретінде ұсынылды. Кинотанушы Бауыржан Нөгербектің пікірінше, қазақ тарихи-революциялық фильмдерінің көпшілігі нақты тарихи тұлғалардың өміріне негізделгенімен, олардың экрандық бейнесі идеологиялық талаптарға сәйкес трансформацияланып отырды. «Қилы кезеңдегі» Тоқаш Бокиннің Тоқтар Байтенов болып өзгертілуі осы құбылыстың көрінісі. Алайда Абдолла Қарсақбаев бұл модельді толық қабылдаған жоқ. Керісінше, ол тарихи оқиғаларды біржақты бағалаудан бас тартып, олардың ішкі қайшылықтарын көрсетуге ұмтылды.
«Қилы кезең» туындысы – кеңестік тарихи-революциялық фильмнің сыртқы жанрлық белгілерін сақтағанымен, оның ішкі мағыналық құрылымын қайта қарастыруға талпынған туынды ретінде ерекшеленеді. Фильмде тарихи оқиғалар революциялық өзгерістердің жеңісі немесе таптық күрестің заңды нәтижесі ретінде ғана емес, ұлттық қоғамның ішкі жіктелуі мен рухани күйзелісінің көрінісі ретінде ұсынылады. Режиссер тарихи үдерістерді тек идеологиялық тұрғыдан түсіндірумен шектелмей, олардың адам тағдырына, халықтың тарихи жадына және ұлттық болмысына тигізген әсерін көрсетуге ұмтылады. Осы арқылы фильм кеңестік киноға тән саяси догматизм шеңберінен шығып, тарихты адам тағдыры арқылы пайымдайтын гуманистік көзқарасқа жақындайды. Постколониалдық теория тұрғысынан қарағанда, мұндай көркемдік ұстаным отарлық билік қалыптастырған үстем тарихи нарративті қайта ойластырудың алғашқы белгілерінің бірі болып саналады. Өйткені отарлық немесе тоталитарлық жүйелерде тарих көбіне билік мүддесіне сәйкес жазылып, қоғамның күрделі тәжірибесі бір ғана идеологиялық түсіндіру үлгісіне бағындырылады. Ал «Қилы кезеңде» тарихи шындықтың көпқырлылығы алдыңғы қатарға шығады: бұрынғы серіктердің бір-біріне қарсы тұруы, ұлттық мүдде мен таптық идеология арасындағы қайшылықтар, туған жерден айырылу трагедиясы секілді мәселелер фильмнің негізгі драмалық өзегіне айналады. Нәтижесінде Абдолла Қарсақбаев кеңестік тарихи-революциялық канонның шекарасын кеңейтіп қана қоймай, қазақ қоғамының өткеніне ұлттық көзқарас тұрғысынан үңілуге мүмкіндік беретін жаңа кинотіл қалыптастырды.
Жүніс бейнесі және деколониялдық
репрезентация
«Қилы кезең» фильмнің ең маңызды ерекшелігі – бай Жүніс бейнесінің трансформацияға ұшырауы. Кеңестік тарихи кинода бай бейнесі ұзақ уақыт бойы абсолютті жағымсыз кейіпкер ретінде көрсетіліп келді. Ол әлеуметтік әділетсіздіктің символы, халықтың қас жауы ретінде қабылданды. Алайда Абдолла Қарсақбаев бұл схеманы түбегейлі өзгертеді. Бауыржан Нөгербектің пікірінше, «Қилы кезеңде» қазақ киносында алғаш рет тарихи-революциялық жанрдың таптаурын шеңберінен шығатын ерекше кейіпкер жасалды. Жүніс – «иронияға бейім, батыл әрі дана тұлға». Ол туған жерін Тоқтардан кем сүймейді және өз халқының тағдыры үшін күреседі. Бұл жерде режиссердің негізгі жаңалығы таптық жіктеуден ұлттық тағдыр мәселесіне көшуінде жатыр. Жүніс үшін басты құндылық – әлеуметтік мәртебе емес, туған жер мен халықтың болашағы.
Деколониялдық теория өкілдері Вальтер Миньоло мен Анибал Кихано отарлық жүйенің ең маңызды механизмдерінің бірі жергілікті қоғамның тарихи тәжірибесін үстем идеологияның тілі арқылы түсіндіру екенін жазады. Осы тұрғыдан қарағанда, Жүніс бейнесі – кеңестік тарихнаманың қазақ қоғамына таңған түсіндіру моделіне қарсылық ретінде көрінеді. Фильмде Жүніс – «тап жауы» емес, ұлттық трагедияның құрбаны ретінде бейнеленеді. Жүніс бейнесінің көркемдік маңызы оның әлеуметтік мәртебесінен гөрі адамдық және ұлттық қасиеттерінің алдыңғы қатарға шығарылуында жатыр. Туындыда ол кеңестік идеология қалыптастырғандай қатыгез қанаушы немесе халықтың қас жауы ретінде емес, тарихи жағдайдың құрбанына айналған тұлға ретінде көрінеді. Әсіресе оның Тоқтарға деген қарым-қатынасы кейіпкердің адамгершілік болмысын терең ашады. Жүніс өзімен саяси тұрғыдан қарсы лагерьде тұрған адамға өшпенділік танытпайды, керісінше оның ар-намысы мен сенімін құрметтейді. Осы арқылы режиссер азаматтық қақтығыстар кезеңіндегі адамдарды таптық принцип бойынша бағалаудың шарттылығын көрсетеді. Нәтижесінде Жүніс бейнесі кеңестік кинода орныққан «жағымсыз кейіпкер» концепциясын бұзып, қазақ кино өнерінде тарихи тұлғаларды ұлттық жад пен адам тағдыры тұрғысынан қайта пайымдаудың жаңа үлгісін қалыптастырады.
Қызыл террор және
ұжымдық жарақат
Фильмнің тағы бір маңызды тұсы – қызыл террор салдарын көрсетуге талпынысы. Бауыржан Нөгербек бұл туралы: «Режиссер қызыл террор салдарынан туған жерін тастап, жат өлкеде жақсы өмір іздеуге мәжбүр болған қазақ халқының қайғылы тағдырын экран арқылы бейнелеуге ұмтылды», – деп жазады. Бұл мәселе кеңестік кезеңде ашық айтылмаған тарихи тақырыптардың бірі болатын. Фильмде халықтың шекара асып көшуі ресми дискурстағыдай «банды қозғалысы» ретінде емес, өмір сүрудің амалы ретінде көрсетіледі. Постколониалдық зерттеулерде мұндай құбылыстар «мәжбүрлі орын ауыстыру жадысы» ретінде қарастырылады. Ұлттық қауымдастықтың тарихи жарақаты көбіне ресми тарихтан тыс қалып, өнерде ғана көрініс табады. Осы тұрғыдан алғанда, «Қилы кезең» – қазақ киносындағы тарихи жарақат мәселесін алғаш көтерген фильмдердің қатарына жатады. Осы тарихи жарақаттың фильмдегі көрінісі жекелеген кейіпкерлер тағдыры арқылы ғана емес, тұтас қауымның психологиялық күйі арқылы да беріледі. Экрандағы босқын көштері, туған жермен қоштасу сәттері, белгісіз болашаққа қарай бағыт алған адамдардың көңіл-күйі ұлттық қасіреттің көркемдік метафорасына айналады. Мұнда режиссер оқиғаның саяси себептерін тікелей айыптаудан гөрі, оның адам өміріне әкелген зардабын көрсетуге басымдық береді. Осы арқылы фильм кеңестік тарихи кинода сирек кездесетін ерекшелікке ие болды. Тарихи өзгерістердің салтанатын емес, сол өзгерістердің қарапайым халық тағдырына түсірген ауыртпалығын бейнелейді.
Деколониялдық көзқарас тұрғысынан алғанда, фильмде көрсетілген босқындық тәжірибе ұлттық жадыны қайта жаңғыртудың маңызды құралына айналады. Осылайша «Қилы кезең» – ұжымдық жарақат тақырыбын көтеріп қана қоймай, ұзақ уақыт бойы ресми дискурста көмескіленген ұлттық тарихи жадтың экрандық реконструкциясын жүзеге асырған маңызды көркем туынды ретінде бағаланады.
Тоқтар трагедиясы:
жеңімпаз емес, құрбандық
Кеңестік тарихи кинода революционердің тағдыры әдетте жеңіспен аяқталатын. Классик кинорежиссер Абдолла Қарсақбаев бұл қағиданы да бұзады. Фильмнің финалы ерекше назар аудартады. Тоқтар туған жеріне қарай жарқабақпен өрмелейді. Экрандық баяндау дәл осы жерде аяқталады. Бауыржан Нөгербек бұл шешімді фильмнің негізгі көркемдік жаңалығы ретінде бағалайды. Оның пікірінше, мұнда екі сюжет қатар өмір сүреді: экранда көрсетілген оқиғалар және көрермен тарихи тәжірибе арқылы білетін кадр сыртындағы тағдыр. Шын мәнінде, көрермен Тоқтарды НКВД тергеуі мен саяси репрессия күтіп тұрғанын түсінеді. Бірақ кейіпкердің өзі оған сенбейді. Фильм революциялық қаһарман туралы мифті күйретеді. Тоқтар – жеңімпаз емес, жүйенің құрбаны ретінде көрінеді. Бұл тұрғыдан алғанда фильм кейінгі кезеңдегі тарихи ревизионизмнің алғышарттарын қалыптастырды деуге болады. Тоқтар бейнесінің трагедиялық сипаты оның жеке қателіктерінен емес, өзі адал қызмет еткен жүйенің ішкі қайшылықтарынан туындайды. Кеңестік тарихи-революциялық кинода большевик кейіпкері әдетте тарихи ақиқаттың бірден-бір иесі, болашаққа сенімді қадам басқан тұлға ретінде бейнеленетін. Ал «Қилы кезеңде» Тоқтар – тарихи процестің жеңімпазы ретінде емес, оның құрбаны ретінде көрінеді. Ол коммунистік идеяларға шынайы сенеді, өзінің азаматтық ұстанымынан бас тартпайды, бірақ дәл осы сенімі оны тарихи трагедиядан құтқара алмайды. Режиссер осылайша кеңестік кино өнерінде қалыптасқан қаһармандық модельді деконструкциялап, революциялық романтизмнің астарында жатқан адамдық қасіретті ашуға ұмтылады.
Фильмнің финалындағы жарқабаққа қарай өрлеу көрінісі символдық тұрғыдан да ерекше мәнге ие. Бір жағынан, бұл кейіпкердің туған жерге, өз сеніміне және өткен өміріне қайта оралуын білдірсе, екінші жағынан, оның қол жеткізуі мүмкін емес тарихи ақиқатқа ұмтылуының метафорасы ретінде қабылданады. Тоқтар алға қарай қозғалған сайын көрермен оның болашақ тағдырын анық сезінеді, ал кейіпкердің өзі үмітін жоғалтпайды. Дәл осы драмалық парадокс фильмнің трагедиялық қуатын күшейтеді. Постколониалдық тұрғыдан қарағанда, Тоқтардың тағдыры тоталитарлық жүйелердің өзіне адал қызмет еткен адамдарды да аяусыз құрбан ете алатынын көрсететін тарихи сабақ ретінде көрінеді. Сондықтан Абдолла Қарсақбаевтың интерпретациясында Тоқтар тек революционер емес, ХХ ғасырдағы саяси зорлық-зомбылықтың құрбанына айналған тұтас ұрпақтың символдық бейнесі дәрежесіне көтеріледі.
«Қилы кезең» және
Орталық Азия
киносындағы жаңа сана
Орталық Азия кинематографында 1960-1970 жылдары байқалған көркемдік жаңару үдерісі ұлттық тарихқа, мәдени жадыға және дәстүрлі құндылықтарға деген қызығушылықтың артуымен сипатталды. Бұған дейін кеңестік идеология шеңберінде түсіндіріліп келген тарихи оқиғалар біртіндеп ұлттық тәжірибе тұрғысынан қайта қарастырыла бастады. Осы кезеңде қазақ, қырғыз, өзбек және түрікмен кинорежиссерлері тарихи кейіпкерлердің ішкі әлеміне тереңірек үңіліп, оларды таптық күрестің құралы ретінде емес, белгілі бір тарихи жағдайдың күрделі өкілдері ретінде көрсетуге ұмтылды. Мұндай үрдіс ұлттық кино мектептерінің көркемдік дербестігін күшейтіп, аймақтық кинематографтың өзіндік шығармашылық болмысын қалыптастыруға ықпал етті. Осы контексте «Қилы кезең» – тарихи тұлғаларды біржақты бағалаудан бас тартқан және ұлттық тарихтың күрделі мәселелерін көтерген алғашқы туындылардың бірі ретінде ерекше маңызға ие болды.
Кинотанушы Бауыржан Нөгербек фильмнің ықпалы Қазақстан шеңберімен шектелмегенін атап өтеді. Оның пікірінше, туынды кейінгі Орталық Азия киносының дамуына әсер етті. Шынында да, Болот Шәмшиевтің «Қараш-Қараш оқиғасы» (1968) фильміндегі Жарасбай бейнесі мен Қарсақбаев жасаған Жүніс бейнесінің арасында идеялық жақындық байқалады. Екі жағдайда да бұрынғы «жағымсыз» кейіпкер күрделі тарихи тұлға ретінде қайта қарастырылады. Бұл құбылыс ұлттық кино мектептерінде деколониялдық сананың біртіндеп қалыптасқанын көрсетеді. Ресми идеология үстем болып тұрған жағдайда киногерлер тарихи шындықты астарлы формада жеткізуге ұмтылды. Сондықтан «Қилы кезеңді» тек қазақ киносының емес, тұтас Орталық Азия киносының интеллектуалдық жаңғыруының маңызды кезеңі ретінде қарастыруға болады. Ал бүгінгі кинотану ғылымы тұрғысынан қарағанда, «Қилы кезеңнің» ықпалы оның тікелей көркемдік шешімдерінен ғана емес, тарихи өткен шақты пайымдаудың жаңа моделін ұсынуынан көрінеді. Кейінгі кезеңде түсірілген көптеген фильмдерде ұлттық тарихқа мемлекеттік идеологияның емес, қарапайым адам тағдырының көзімен қарау үрдісі кеңінен таралды. Бұл бағыт кейіннен Сатыбалды Нарымбетов, Дәрежан Өмірбаев, Серік Апрымов сияқты режиссерлердің шығармашылығында жалғасын тапқан тарихи жады мен ұлттық сәйкестік мәселелерін жаңаша зерделеудің көркемдік негізін қалыптастырды. Сондықтан Абдолла Қарсақбаевтың «Қилы кезең» фильмі Орталық Азия киноөнеріндегі жаңа гуманистік және деколониялдық ойлаудың бастауында тұрған, өз дәуірінен озып туған көркем құбылыс ретінде бағалануға лайық.
Түйін:
Ұлттық бірегейлік
және отарлық сана
Жалпы, Абдолла Қарсақбаевтың «Қилы кезең» фильмін талдау барысында оның қазақ кино тарихындағы бетбұрысты туындылардың бірі болып табылғандығын аңғаруға болады. Кеңестік тарихи-революциялық жанрдың сыртқы құрылымын сақтай отырып, режиссер оның идеологиялық негіздерін қайта қарастырды. Фильмде алғаш рет азаматтық қақтығыс ұлттық қасірет ретінде пайымдалды, ал «тап жаулары» адамгершілік қасиеттері бар күрделі тұлғалар дәрежесіне көтерілді. Бауыржан Нөгербектің пікірінше, бұл фильм қазақ киносының канондық кеңестік модельден антитоталитарлық киноға қарай бет бұруының бастамасы болды. Бүгінгі деколониялдық кинотану тұрғысынан қарағанда, «Қилы кезең» тек антитоталитарлық емес, сонымен бірге отарлық тарихи нарративтерді қайта пайымдауға ұмтылған алғашқы ұлттық кино мәтіндерінің бірі ретінде бағалануы тиіс. Сондықтан Абдолла Қарсақбаевтың шығармашылық мұрасы балалар киносының жетістіктерімен ғана өлшенбейді. Оның тарихи тақырыптарға арналған фильмдері қазақ қоғамының тарихи жадысын қалпына келтіру үдерісінде ерекше орын алады. Ал «Қилы кезең» ұлттық кинематографтағы деколониялдық ойлаудың бастауында тұрған көркем туынды ретінде өзектілігін әлі де жоғалтқан жоқ.
Сонымен қатар, «Қилы кезеңнің» тарихи және көркемдік құндылығы оның өз дәуірінің идеологиялық шектеулеріне қарамастан ұлттық тарихтың күрделі әрі қайшылықты тұстарын экран тілі арқылы көтере алуында жатыр. Фильм кеңестік кезеңде толық ашық айтылуы мүмкін болмаған мәселелерді астарлы түрде қозғап, көрерменді тарихи оқиғаларға дайын бағалар арқылы емес, ойлану мен қайта пайымдау арқылы қарауға шақырды. Осы тұрғыдан алғанда, Абдолла Қарсақбаевтың шығармашылық ұстанымы кейінгі тәуелсіздік кезеңіндегі тарихи фильмдердің қалыптасуына негіз болған көркемдік ізденістердің бірі ретінде бағалануы тиіс. Режиссер тарихи шындықты тек саяси оқиғалар тізбегі ретінде емес, адам тағдыры, ұлттық жад және моральдық таңдау мәселелерімен сабақтастықта қарастыра білді. Бүгінде деколониялдық зерттеулер ұлттық мәдениеттің отарлық кезеңде көмескіленген тәжірибелерін қайта зерделеуге басымдық беріп отыр. Осындай ғылыми парадигма аясында «Қилы кезең» фильмі жаңа қырынан танылуда. Ол өткен тарихты қайта бағалау әрекетінің ғана емес, ұлттық кинематографтың өзіндік көзқарас қалыптастыру жолындағы маңызды қадамының көрінісі болып табылады. Абдолла Қарсақбаевтың фильмографиясындағы бұл туындысы қазақ киносының алтын қорындағы көркем шығарма ретінде ғана емес, тарихи жадты жаңғыртуға, ұлттық бірегейлікті тануға және отарлық сана қалдықтарын қайта саралауға мүмкіндік беретін маңызды мәдени құжат ретінде де ғылыми тұрғыдан терең зерттеуді қажет етеді. Оның көркемдік және идеялық әлеуеті қазіргі кинотану ғылымының жаңа әдіснамалық бағыттары тұрғысынан әлі де өзекті болып қала береді.
Гүлім КӨПБАЙҚЫЗЫ,
кинотанушы, Темірбек Жүргенов
атындағы ҚазҰӨА
«Кино тарихы мен теориясы»
кафедрасының аға оқытушысы
