Көкбөрі – түркі дүниетанымының ең көне әрі ең терең мәнге ие рәміздерінің бірі. Ол жай ғана қасқыр бейнесі емес, халықтың рухы, мінезі мен дүниеге көзқарасын жинақтаған киелі ұғым. Түркілердің «көк» ұғымы жай түс емес, ол – аспан, Жаратушы, биіктік, тазалық деген мағыналарды білдіреді. Сондықтан Көкбөрі – көктен келген, текті, киелі жаратылыс ретінде қабылданады.
Қазақ дүниетанымында да қасқырға ерекше құрметпен қараған. Оны өлтіру, қорлау – жаман ырым саналған. «Иттің иесі болса, бөрінің Тәңірі бар» деген сөз бекер айтылмаған. Бұл – бөрінің еркін, тәуелсіз, өз заңымен өмір сүретін текті жаратылыс екенін білдіреді. «Арлан – ардан, ит – сүйектен өледі» дейтініміз сондықтан.
Көкбөрінің болмысында тектіліктің бірнеше маңызды қыры тоғысқан. Ең алдымен – оның жұптық тазалығы. Қасқыр бір ғана жұппен өмір сүріп, өмір бойы соған адал болады. Бұл – отбасыға беріктік пен сертке адалдықтың ең жоғары үлгісі. Екіншіден, оның ұжымдық тәртібі. Қасқырлар үйірімен өмір сүреді, бірақ әрқайсысы өз орнын, міндетін біледі. Үйір ішінде тәртіп, өзара құрмет, үлкенге бағыну қағидасы қатаң сақталады. Бұл – әулеттік және қоғамдық бірліктің табиғи моделі.
Көкбөрінің тағы бір қасиеті – қарияға құрмет, ұрпаққа қамқорлық. Үйірдегі әлсіреген, қарт қасқырларды тастап кетпей, бірге алып жүруі – оның тек жыртқыш емес, әлеуметтік жауапкершілігі бар жаратылыс екенін көрсетеді. Ал бөлтіріктерін қорғаудағы жанкештілігі – ата-аналық мейірімнің символы. Бұл қасиеттер қазақтың «үлкенді сыйлау», «ұрпақты қорғау» қағидаларымен толық үндеседі.
Мінезі жағынан Көкбөрі – сабырлы, есепшіл, бірақ қажет кезде қайсар әрі батыл. Ол бекерге шабуыл жасамайды, әр қадамын оймен жасайды. Бұл – ақыл мен ерліктің үйлесімі. Түркі жауынгерлік мәдениетінде дәл осы қасиеттер жоғары бағаланған: орынсыз батырлық емес, ақылды ерлік.
Көкбөрінің тағы бір ерекшелігі – еркіндікке деген шексіз ұмтылысы. Ол ешқашан толық бағынбайды, торға сыймайды. Бұл – көшпелі түркі халықтарының рухымен толық сәйкес келеді. Еркіндік – олардың өмір салты ғана емес, болмысының өзегі.
Осы қасиеттердің барлығы Көкбөріні тек биологиялық тіршілік иесі емес, тұтас бір моральдық-рухани кодқа айналдырды. Ол – тектіліктің, бірліктің, адалдықтың, ерліктің, ақылдың және тәуелсіздіктің жиынтық бейнесі. Сондықтан Көкбөрі – түркі-қазақ үшін киелі символ, рухани бағдар.
Бүгінгі таңда осы көне танымның жалғасы ретінде Отпан тау басында Көкбөрі ескерткішінің қойылуы – жай сәулеттік шешім емес, тарихи сананы жаңғырту. Бұл – ұлттың өз түп-тамырын, рухани негізін қайта тануының белгісі. Отпан тау – бірлік пен ұранның мекені болса, Көкбөрі – сол бірліктің рухани символы ретінде тұр.
Осылайша, Көкбөрі бейнесі өткеннің сарқыншағы емес, бүгінгі күнге де бағыт беретін тірі ұғым. Ол бізге тектілікті сақтау, бірлікті бекіту, сертке адал болу, еркіндікті қорғау сияқты құндылықтарды еске салады. Көкбөрі – түркі дүниесінің мәңгілік рухани темірқазығы.
Сабыр АДАЙ,
Ақтау қаласы
