Қанат Алтынбекпен бір жылға жуық уақыт ішінде бірнеше рет кездесіп, әңгімелестім. Ол менің өмір жолым, ғылыми ізденістерім, антропология саласындағы еңбектерім туралы сұрақтарын алдын ала дайындап келіп, әр кездесуде әңгіменің өзегін тереңдете түсті. Сұрақтарының мазмұнынан оның жай ғана дерек жинап жүрген қаламгер емес, айтылған сөздің мәнін түсініп, оның астарындағы тарихи және ғылыми мағынаны іздейтін зерттеуші екенін байқадым.
Қанат менің өміріме қатысты деректерді жинақтап қана қоймай, адамның тағдыры мен ғылым жолының арасындағы байланысты түсінуге ұмтылған. Мен үшін бұл маңызды. Өйткені адамның өмірбаяны – туған жылы мен қызмет атқарған жерлерінің тізімі ғана емес. Оның артында белгілі бір дәуірдің тарихы, қоғамның өзгерісі, ғылымның қалыптасу жолы және сол кезеңде өмір сүрген адамдардың еңбегі тұрады.
Қанаттың осы ізденістерінің нәтижесінде дүниеге келген «Қорымдағы құпиялар...» хикаятын оқып шықтым. Хикаят маған ұнады. Ең алдымен, автордың тақырыпқа жауапкершілікпен қарағаны көрінеді. Бір жыл көлемінде кездесіп, сөйлесіп, сұрақ қойып, қажетті деректерді жинап, содан кейін ғана шығармаға кірісуі – оның бұл еңбекке тыңғылықты дайындалғанын аңғартады.
Меніңше, жақсы шығарма жазу үшін тек дерек білу жеткіліксіз. Деректі түсіну, оның тарихи орнын айқындау және оқырманға жатық тілмен жеткізу керек. Қанат осының үшеуін ұштастыра алған. Хикаятта ғылыми мәліметтер көркем баяндаумен сабақтасып, адамның өмір жолы бір ғана тұлғаның тағдыры ретінде емес, белгілі бір кезеңнің шежіресі ретінде көрінеді.
Антропология ғылымында адамды зерттеу – оның сыртқы бітімін ғана сипаттау емес. Адамның қалыптасуына әсер еткен орта, тарихи жағдай, әлеуметтік өзгерістер, ұрпақтар сабақтастығы да маңызды. Сондықтан менің өмір жолым туралы жазылған бұл еңбекте Қанаттың адам тағдырына деген қызығушылығымен қатар, тарихқа деген құрметі де байқалады.
Маған хикаяттың тілі де ұнады. Әдеби тілмен жазылған, оқуға жеңіл, бірақ ойы салмақты. Автор ғылыми деректерді ауырлатпай, көркем шығарма табиғатына бейімдей білген. Бұл – қаламгердің ізденісін көрсететін жақсы қасиет. Өйткені ғылымдағы нақты дерек пен әдебиеттегі көркем баяндаудың арасындағы тепе-теңдікті сақтау оңай емес.
Қанаттың бұл еңбегін оқи отырып, мен өз өміріме сырт көзбен тағы бір мәрте қарағандай болдым. Ғылымға келген жылдар, ізденістер, кездескен адамдар, түрлі кезеңдер – бәрі де адамның өмір жолының бір-бір бөлшегі. Сол бөлшектерді жинақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізу – қаламгердің де, зерттеушінің де үлкен жауапкершілігі.
Қанаттың осы еңбегі арқылы менің өмір жолым ғана емес, қазақ ғылымының бір кезеңі, антропология ғылымының қалыптасу тарихы туралы да белгілі бір түсінік беріледі деп ойлаймын. Сондықтан «Қорымдағы құпиялар...» хикаятын оның шығармашылық жолындағы маңызды еңбектерінің бірі деп бағалаймын.
Қанат Алтынбектің жалпы шығармашылық ізденісін сырттай бақылап келе жатқан адам ретінде, мен оны ғылым мен жазушылықты қатар алып келе жатқан, өзіндік қолтаңбасы қалыптасқан жас талант деп бағалаймын. Оның еңбектерінен зерттеушіге тән тиянақтылық пен қаламгерге тән көркемдік ойлау ұштасып жатады. Ғылыми дерекке сүйене отырып, оны оқырманға түсінікті әрі әдеби тілмен жеткізе білуі – Қанаттың басты ерекшеліктерінің бірі. Мен оның осы екі бағытты бір-бірінен алшақтатпай, өзара сабақтастыра отырып келе жатқанына қуаныштымын. Алда да ізденісі мен шығармашылығын қатар дамытып, қазақ руханиятына өз үлесін қосатынына сенемін.
Қанат балама тек жақсылық пен сәттілік тілеймін. Жазғаны оқырманға жетіп, ізденісі нәтижелі болсын. Ғылым мен әдебиетті қатар алып жүрген жас қаламгердің алда әлі талай жақсы еңбектер жазарына сенемін. Оның жолы даңғыл болатынына кәміл сенімдімін!
Оразақ СМАҒҰЛОВ,
антрополог,
Тарих ғылымдарының докторы,
профессор, ҚР ҰҒА академигі
***
МЫҢЖЫЛДЫҚТАР СӨЙЛЕЙТІН ХИКАЯТ
(«Қорымдағы құпиялар...» хикаяты туралы пікір)
Қазақ тарихының көмескі тартқан қатпарларын ашу, халқымыздың мыңжылдықтар қойнауында жатқан шынайы тарихын ғылыми дерекпен зерделеу – тәуелсіздік дәуіріндегі ұлттық ғылымның ең басты міндеттерінің бірі. Осы биік мақсат жолында өмірін арнаған тұлғалардың алдыңғы сапында халқымыздың тұңғыш аянтропологы, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, көрнекті ғалым Оразақ Смағұлов тұр. Оның саналы ғұмыры – ғылымға адалдықтың, ұлт тарихына қызмет етудің және ғылыми табандылықтың жарқын үлгісі.
Жазушы, зерттеуші, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының Ғалым хатшысы Қанат Алтынбектің «Қорымдағы құпиялар...» атты хикаяты – Оразақ Смағұловтай бірегей ғалымның тағдыр жолын көркем әдебиеттің мүмкіндігі арқылы оқырманға жаңаша таныта алған сәтті туынды деп бағалаймын.
Бұл шығарманың ең басты ерекшелігі – ғылыми шындық пен көркемдік шешімнің табиғи үйлесім табуында. Автор академик Оразақ Смағұловпен болған мазмұнды сұхбаттарды негізге ала отырып, қарапайым өмірбаяндық баяндаумен шектелмейді. Ол оқырманды қазақ даласының сайын төсіндегі көне қорымдарға бастап барып, әрбір қорған мен әрбір сүйек сынығының артында тұтас халықтың тарихы жатқанын сезіндіре біледі. Осы арқылы антропология ғылымының күрделі мәселелері көркем тілмен, тартымды оқиғалар арқылы көпшілікке түсінікті әрі әсерлі жеткізіледі.
Антропология – кез келген оқырманға оңай игеріле қоятын сала емес. Алайда Қанат Алтынбек ғылыми ұғымдарды ауырлатпай, олардың мәнін кейіпкер тағдырымен, өмірлік оқиғалармен сабақтастыра отырып баяндайды. Соның нәтижесінде оқырман ғылымның құрғақ анықтамаларын емес, адамның шығу тегі, халықтың қалыптасуы, ғасырлар қойнауынан жеткен тарихи сабақтастық туралы терең ойға жетелейді. Бұл – шығарманың танымдық қуатын арттыра түскен маңызды ерекшелік.
Хикаяттың тағы бір құндылығы – қазақ даласының мыңдаған жылдық тарихын археологиялық және антропологиялық зерттеулер арқылы танытқан ғалым еңбегін көркем шығарма деңгейінде алғаш рет кеңінен бейнелеуінде. Біз көбіне батырлар мен ақындар, мемлекет қайраткерлері туралы көркем дүниелерді көп оқимыз. Ал ғылыми ізденістің өзіне арқау болған, қорымдарды аралап, сан мыңдаған адамның сүйек қалдықтарын зерттеу арқылы халқымыздың тарихи тамырын дәлелдеуге ғұмырын арнаған ғалым туралы көркем хикаяттың дүниеге келуі – қазақ әдебиетіндегі елеулі жаңалықтардың бірі.
Оразақ Смағұловтың өмір жолы – ғылымдағы табандылықтың ғана емес, ұлттық мүддеге адал қызмет етудің де өнегесі. Кеңестік идеология үстемдік құрған кезеңнің өзінде ғылыми ақиқаттан айнымай, қазақ халқының байырғы тарихи сабақтастығын дәлелдеуге ұмтылған ғалымның азаматтық болмысы шығармада нанымды ашылған. Бұл оқырманға ғылымның тек зертхана мен кабинеттен тұрмайтынын, оның артында үлкен ерік-жігер, тәуекел мен табандылық жатқанын ұғындырады.
Қанат Алтынбек деректі көркемдікпен ұштастыруда өзін ізденімпаз әрі жауапкершілігі жоғары қаламгер ретінде таныта алған. Ол тарихи тұлғаның болмысын әсірелемей, табиғи қалпында бейнелеуге күш салған. Соның арқасында шығармадағы оқиғалар сенімді қабылданып, кейіпкердің жан дүниесі мен ғылыми әлемі тұтас бір көркем кеңістікке айналған.
«Қорымдағы құпиялар...» – бір ғана ғалымның ғұмырнамасы емес. Бұл – қазақ халқының терең тарихына деген құрметті қалыптастыратын, ұлттық тарихи сананы байытатын, ғылымның қоғамдағы орнын ұғындыратын тағылымды туынды. Әсіресе жастар үшін ғылымға қызығушылық оятатын, туған тарихын тереңірек тануға жетелейтін еңбектердің қатарынан орын алуға әбден лайық.
Қазақ әдебиетінде ғылым адамдарының тағдырына арналған шығармалар тым аз. Осы тұрғыдан алғанда Қанат Алтынбектің бұл хикаяты тың тақырыпқа батыл қалам тартқан, ғылыми мұраны көркем сөз арқылы кең оқырманға жеткізе алған маңызды еңбек ретінде бағалануға тиіс.
Қазақ даласындағы әрбір қорым – өткен дәуірдің үнсіз шежіресі. Сол үнсіз шежіренің сырын ғылымның шамымен ашқан антрополог ғалымдардың еңбегі – ұлттық тарихымыздың алтын қорына қосылған өлшеусіз мұра. Бұл шығарма оқырманды археология мен антропологияның терең әлеміне жетелеп қана қоймай, сүйек пен топырақтың астында жатқан тарихи ақиқаттың елдік сананы қалыптастырудағы маңызын терең сезіндіреді. Ұлттың шынайы тарихын тану – оның тарихи жадын жаңғыртудың ең сенімді жолы екенін шығарма нанымды дәлелдейді.
Осы орайда автор туралы айта кетсем.
Жазушы Қанат Алтынбек – тарихи тақырыптарды көркемдік шындықпен ұштастыра отырып, өткен мен бүгіннің арасындағы рухани сабақтастықты терең сезіне білетін қаламгерлердің бірі. Оның тырнақалды туындыларынан бастап кейінгі шығармаларына дейін қазақ тарихының әр кезеңіне зерделі көзқараспен үңілу, тарихи оқиғаларды көркем ой сүзгісінен өткізе отырып ұлттық санамен сабақтастыру айқын аңғарылады.
Жазушының ерекшелігі – тарихты құрғақ деректер жиынтығы ретінде емес, халықтың тағдыры мен рухани болмысының айнасы ретінде қабылдай білуінде. Оның әңгімелері мен прозалық шығармаларында тарихи тұлғалардың, дәуірлердің және қоғамдық құбылыстардың табиғаты көркемдік таным арқылы ашылып, оқырманды өткенді қайта пайымдауға жетелейді. Бұл – тарихи тақырыптағы прозаның басты талаптарының бірі.
Қанат Алтынбектің шығармаларын оқи отырып, оның тарихи дереккөздерді жүйелі игергенін, қазақ тарихы мен әдебиетінің табиғатын терең меңгергенін аңғаруға болады. Ол көркем қиял мен тарихи ақиқатты өзара шебер үйлестіріп, өмірдің өзінен алынған шынайы болмысты әдеби шығарма тілімен кестелейді. Сондықтан оның туындыларынан жасандылық емес, өмірдің лебі, заманның үні, ұлттың жадын жаңғыртуға деген қаламгерлік жауапкершілік сезіледі.
Қазіргі қазақ әдебиетінде тарихи тақырыпқа қалам тербеп жүрген жастардың арасында Қанат Алтынбектің өзіндік қолтаңбасы қалыптасып келеді деп айтуға толық негіз бар. Ұлттық тарихты көркем әдебиет арқылы жаңаша зерделеуге ұмтылған мұндай ізденістердің ғылыми-танымдық және тәрбиелік маңызы зор. Жазушының алдағы уақытта да тарихи сананы жаңғыртуға қызмет ететін, көркемдік деңгейі жоғары, тағылымды шығармалар беретініне сенімім мол.
Бүгінгі таңда тарихи сананы жаңғырту мен ұлттық бірегейлікті нығайту мәселесі ерекше мәнге ие болып отырған кезеңде мұндай туындылардың тағылымдық әрі ғылыми құндылығы айрықша. «Қорымдағы құпиялар» жас ұрпақты өткенге тағзым етуге, ғылымға құрметпен қарауға, тарихи дерекке адал болуға тәрбиелей отырып, қазақ антропологиясының қалыптасу жолын кең оқырманға түсінікті тілмен жеткізетін тағылымды еңбек ретінде бағалануға әбден лайық. Сондықтан бұл хикаятты қазақ ғылымының тарихына, антропология саласының қалыптасуына және ұлттың тарихи жадының жаңғыруына арналған құнды әдеби-деректі туынды деп бағалаймын. Оның әрбір беті оқырманды тарихтың тереңіне жетелеп, халқымыздың мыңжылдық мұрасын ғылым көзімен тануға үндейді. Осындай еңбектер тарихи танымымызды байытып, ұлттық рухымызды асқақтатып, келешек ұрпақтың елдік санасын қалыптастыруға қызмет ете беретініне сенім мол.
Осы орайда Қанат Алтынбек баламызға ризашылығымды білдіріп, шығармашылық табыс пен сәт сапар тілеймін!
Мәмбет ҚОЙГЕЛДІ,
ҚР ҰҒА академигі,
тарих ғылымдарының докторы, профессор
