Корея Республикасының басшылары мен халқы Қазақстан Президенті Қ.Тоқаевты ерекше құрметпен қарсы алғанын көрдіңіздер ғой.
2021 жылдың тамызында Корея Республикасында ерекше тарихи оқиға болды. Әскери ұшақтар әуеде құрметті эскорт жасады, жерде мемлекет басшысы қарсы алды. Кореяның ақпарат құралдары ондаған жыл бойы күткен осы сәтті кеңінен көрсетті. Ұшақ бортында алтын немесе бағалы жәдігер емес, 78 жыл бұрын Қазақстанда жерленген адамның сүйегі келе жатты.
Бір генералдың
тағдыры екі елдің тарихи жадын
қалай жалғады?
Ол – Хон Бом До.
Корейлер үшін бұл есім жай ғана әскери адамның аты емес. Хон Бом До – Жапонияның отарлық билігіне қарсы күрескен корей ұлттық-азаттық қозғалысының әйгілі қолбасшысы.
Ал Қазақстан үшін оның тағдыры – ХХ ғасырдағы ең күрделі тарихи кезеңдердің бірін еске салатын оқиға.
Хон Бом До 1868 жылы қазіргі Солтүстік Корея аумағында дүниеге келген. Корея Жапонияның отарына айналғаннан кейін ол қарулы қарсылық қозғалысына қосылып, партизан жасақтарының жетекшілерінің біріне айналды. Оның өмір жолы кейін Ресейдің Қиыр Шығысымен, азамат соғысымен, кеңестік кезеңмен және ақырында Қазақстанмен байланысып кетті.
1937 жылы Кеңес өкіметі Қиыр Шығыстағы корейлерді жаппай депортациялады. Мыңдаған отбасы туған жерінен күштеп көшіріліп, Қазақстан мен Өзбекстанға орналастырылды. Кеше ғана Қиыр Шығыста өмір сүрген адамдар бір күнде Қазақстан даласына тап болды. Бөтен климат, бөтен орта, бөтен өмір. Бірақ олар осында тамыр жайды. Қазақстандағы корей диаспорасының тарихы дәл осы қасіретті кезеңмен тығыз байланысты.
Хон Бом До да өмірінің соңғы жылдарын Қазақстанда өткізді. Ол 1943 жылы Қызылордада қайтыс болып, осы жерде жерленді. Осылайша Кореяның ұлттық батыры қазақ жерінде мәңгілік мекен тапты.
Уақыт өтті. Кеңес Одағы тарады. Қазақстан тәуелсіз мемлекетке айналды. Корея Республикасы әлемдегі ірі экономикалық және технологиялық державалардың біріне айналды. Ал Қызылордадағы зиратта Хон Бом Доның қабірі қала берді.
Корея тарапы генералдың сүйегін елге қайтару мәселесін бірнеше рет көтерді. Ақыры бұл мәселе шешімін тапты. 2021 жылы Қазақстан Хон Бом Доның сүйегін Кореяға қайтаруға келісім берді. Сол жылдың тамызында оның сүйегі Сеулге жеткізілді. Корея президенті Мун Чжэ Ин әуежайда генералды жеке қарсы алды. Сүйек әскери құрметпен қабылданып, ұшақтарға құрметті эскорт ұйымдастырылды. Бұл рәсімнің сыртқы салтанатының артында өте терең тарихи мағына тұрды – Корея өзінің ұлттық батырымен 78 жылдан кейін қайта қауышты. Ал сол ұзақ жолдың соңғы нүктесі Қазақстан болды.
Неліктен бұл оқиға Корея үшін соншалықты маңызды? Өйткені ұлттық жады кейде оқулықтағы даталардан әлдеқайда күшті. Хон Бом До – корей тәуелсіздігі үшін күрестің символы. Оның өмірі Кореяның отарлық кезеңін, азаттық қозғалысын, Ресейдегі күрделі саяси оқиғаларды және кейінгі кеңестік тарихты қамтиды. Сондықтан оның Қазақстанда жерленуі корейлер үшін ұмытылған қабір ғана емес, тарихтың Қазақстанда қалған бөлігі еді.
Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде сол тарихи тұлғаның сүйегін Кореяға қайтаруға мүмкіндік жасауы Сеулде ерекше бағаланды. Дегенмен, Қазақстан мен Оңтүстік Корея арасындағы қарым-қатынас Хон Бом До тағдырынан әлдеқайда кең. Оның негізінде экономика, инвестиция, дипломатия, технология және гуманитарлық қатынастардың ондаған жылдық тарихы жатыр. Бірақ Хон Бом До мәселесі осы байланыстарға адамдық әрі тарихи өлшем қосты. Мемлекеттер келісімге қол қояды, президенттер кездеседі, инвесторлар келеді. Ал халықтардың жадында адамдар қалады. Қазақстанның өз тарихы да осы жерде Хон Бом До тарихын корей диаспорасының тағдырынан бөліп қарауға болмайды. 1937 жылғы депортация – Қазақстан тарихының да бір бөлігі. Қазақ жеріне күштеп көшірілген корейлер жаңа ортаға бейімделіп, ауылшаруашылығында, ғылымда, білімде, өндірісте және мәдениетте еңбек етті. Бүгінде Қазақстандағы корей қауымы елдің көпэтносты қоғамының ажырамас бөлігі. Сондықтан Қызылордадағы Хон Бом До қабірі – бір адамның ғана қабірі емес. Ол қазақ жеріне күштеп қоныс аударылған мыңдаған корейдің тағдырын да еске түсіретін тарихи белгі.
Хон Бом До туралы Қазақстанда түрлі әңгімелер де айтылады. Соның бірі – оның Қызылордада күріш шаруашылығын дамытуға тікелей қатысқаны және қазіргі «Ақмаржан» күрішінің қалыптасуына үлес қосқаны туралы пікір. Бұл әңгімені қызықты тарихи дерек ретінде айтуға болады, бірақ оны дәлелденген факт ретінде ұсыну үшін архивтік құжаттар қажет. Тарихта әсірелеу өте оңай. Бір адамның тағдырын тұтас халықтың жетістігімен байланыстырып жіберу де оңай. Ал тарихи публицистиканың міндеті – оқиғаны әсерлі айту ғана емес, аңыз бен деректің арасындағы шекараны сақтау. Әлеуметтік желілерде генералдың кейінгі саяси қызметіне байланысты дау жиі туындайды. Біреулер оны коммунистік қозғалыспен байланыстырса, енді біреулер қазіргі Оңтүстік Кореяның ұлттық қаһарманы ретінде мойындалуын сынға алады.
Мәселенің түйіні – ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы саяси картаны бүгінгі өлшеммен бағалауға болмайды. Хон Бом До өмір сүрген дәуірде Корея тәуелсіз мемлекет емес еді. Корейлердің басты мәселесі отарлық езгіден құтылу болды. Ол кезеңдегі саяси одақтар мен идеологиялық таңдау кейінгі Солтүстік және Оңтүстік Кореяның қалыптасуынан бұрын орын алды. Сондықтан Хон Бом Доның тарихи тұлғасын тек «коммунист» немесе «антикоммунист» деген екі сөздің біріне сыйғызу – оның күрделі өмір жолын қарабайыр түсіндіру. Оның тарихы бір ғана идеологиядан әлдеқайда кең.
Хон Бом Доның тағдыры қазіргі халықаралық қатынастардың тағы бір қырын көрсетеді. Қазақстан үшін Корея – технология, инвестиция және экономика салаларындағы маңызды серіктес. Корея үшін Қазақстан – Орталық Азиядағы маңызды мемлекет және корей диаспорасының тарихи тағдырымен байланысты ел.
Ал Хон Бом До осы екі мемлекеттің арасында адамдық көпірге айналды. Қызылордадағы қабірден Сеулдегі ұлттық мемориалға дейінгі жол дипломатиялық хаттамадан әлдеқайда кең мағынаға ие. Бір халықтың ұлттық батыры басқа мемлекеттің жерінде қайтыс болды. Сол мемлекет ондаған жыл өткен соң оның туған еліне оралуына жағдай жасады. Мұндай қадамның символдық салмағын тек ақшаға немесе саяси келісімге өлшеу мүмкін емес.
Тарихтың ең мықты дипломатиясы
Кейде дипломатия келіссөз үстелінде емес, қабір басында жасалады. 2021 жылы Қызылордадан Сеулге аттанған Хон Бом Доның сүйегі екі елдің өткен тарихын бір сәтке қайта түйістірді.
Ол Кореяда туған. Ресейдің Қиыр Шығысында күресті. Сталиндік дәуірде Қазақстанға келді. Қызылордада өмірден өтті. Ал 78 жылдан кейін Сеулге қайта оралды.
Бір адамның өмір жолына қарасақ, ХХ ғасырдың өзі көз алдымыздан өтеді. Сондықтан Хон Бом До оқиғасының басты сабағы – оның қай елге тиесілі екенінде ғана емес. Бастысы – тарих адамдарды мемлекеттік шекаралардан әлдеқайда ұзақ өмір сүретін байланыстармен жалғайды.
Ал Қазақстан үшін бұл оқиға тағы бір нәрсені еске салады: бір кезде біздің жерімізге еріксіз келген адамдардың тағдыры бүгінгі Қазақстан тарихының бір бөлігіне айналды.
Қызылордадағы қабірден басталған бұл оқиға Сеулде аяқталған жоқ. Керісінше, ол Қазақстан мен Корея арасындағы тарихи жадтың жаңа тарауын ашты.
Өмір ШЫНЫБЕКҰЛЫ
