Жамбыл облысы ежелден төрт түлік өсіріп, ақ адал еңбегімен нәпақасын тапқан мекен. Кең жайылым, құнарлы жер, табиғи климаттық ерекшелік ауылшаруашылығын дамытуға мүмкіндік беріп қана қоймай, өңір экономикасының маңызды тірегіне айналып отыр. Бүгінде мал шаруашылығы ауылдағы ағайынның тұрмыс-тіршілігімен біте қайнасқан, елдің азық-түлік қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін стратегиялық салалардың бірі.
Жамбыл облысы еліміздің жетекші мал шаруашылығы дамыған өңірлерінің бірі саналады. Өңір шаруашылықтарында төрт миллионнан астам ірі және ұсақ малдың өсірілуі саланың ауқымын аңғартатын елеулі көрсеткіш. Ауылшаруашылығы өнімдерінің жалпы көлеміндегі мал шаруашылығының үлесі 52 пайыздан асуы да кездейсоқ көрсеткіш емес. Жартысынан астам үлес ауылдағы өндірістің негізгі қозғаушы күші мал шаруашылығы екенін көрсетеді. Демек, төрт түліктің саны мен сапасының артуы ауыл экономикасының ғана емес, тұтас өңірдің әлеуметтік әлеуетіне ықпал ететін факторға айналып отыр.
Соңғы жылдары мал басын көбейтумен қатар, оның тұқымдық сапасына мән беру үрдісі күшейді. Өйткені мал санының көп болуы бір бөлек те, одан алынатын өнімнің сапасы мен өндірістік тиімділігі бір бөлек. Осы тұрғыдан алғанда, асылтұқымды мал шаруашылығын дамыту саланың жаңа сапалық деңгейге көтерілуінің маңызды көрсеткіші.
Қазіргі таңда облыстағы асылтұқымды ірі қараның үлесі 12,1 пайызды немесе 52,1 мың басты құрайды. Санның өзі аса үлкен көрінбеуі мүмкін, алайда оның мәні мал шаруашылығында сапалы генетикалық қор қалыптастыруда. Ал асылтұқымды қой санының 792,1 мың басқа жетіп, жалпы қой басының 26,2 пайызын құрауы өңірдің қой шаруашылығында жүйелі жұмыс бар екенін аңғартады. Асылтұқымды қой өсіретін 359 шаруа қожалығы мен асылтұқымды ірі қара бағытын ұстанған 59 шаруашылықтың болуы да саладағы маманданудың қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Ауылшаруашылығының осындай жалпы көрсеткіштерін аудан-аймақтардағы нақты еңбектен бөліп қарау мүмкін емес. Себебі облыстың үлкен статистикасының ар жағында күн сайын жер жыртып, мал бағып, өнім өндіріп отырған мыңдаған еңбек адамы тұр. Бір шаруашылықтың табысты жұмысы жеке кәсіптің жетістігі ғана емес, ауылдағы жұмыспен қамтуға, жердің тиімді пайдаланылуына, жергілікті өнім көлемінің артуына әсер етеді. Т.Рысқұлов ауданы осындай шаруашылық еңбегімен өңір экономикасына өзіндік үлесін қосып келе жатқан аудандардың бірі. Әулиеата өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуында ауылшаруашылығының орны айрықша. Білім мен мәдениет, спорт пен әлеуметтік сала қатар дамығанымен, ауылдық жерлердің экономикалық қуатын айқындайтын негізгі бағыттардың бірі – егін және мал шаруашылығы. Ауданның ауылшаруашылығы әлеуетін сөз еткенде, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан еңбек мектебі бар шаруашылықтарды айналып өту мүмкін емес. Солардың қатарында 1996 жылы құрылған «Шәушен» шаруа қожалығы бар. Т.Рысқұлов ауданының Өрнек ауылдық округіне қарасты Жарлысу ауылында, Тараз қаласынан 63 шақырым жерде орналасқан шаруашылық бүгінде егін және мал шаруашылығын қатар алып келе жатқан іргелі ұжымға айналған.
«Шәушеннің» негізгі бағыты – егін шаруашылығы бойынша репродуктивті тұқым шаруашылығы. Мал шаруашылығы бағытында асыл тұқымды Еділбай қойын және жылқы өсіру, мал бордақылау, қымыз өндіру жұмыстары жолға қойылған. Бір шаруашылық аясында бірнеше бағыттың қатар дамуы ауылдағы өндірістің тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды тетік. Өйткені егін мен мал шаруашылығының өзара байланысы жемшөп базасын қалыптастырып, өндірістің бір ғана салаға тәуелді болып қалмауына мүмкіндік береді. Қожалық бүгінде 110 адамды тұрақты жұмыспен қамтып отыр. Ауылдық жерде жүзден астам адамның еңбекпен қамтылуы тек кадрлық көрсеткіш емес. Оның ар жағында ондаған отбасының тұрақты табысы, ауылдағы әлеуметтік ахуалдың орнықтылығы және елді мекендегі еңбекке деген сұраныстың сақталуы тұр. Орташа еңбек ақысының 100 мың теңгені құрауы да шаруашылықтың жергілікті еңбек нарығындағы орнын айқындайды. Жұмыс орны бар жерде ауылдың да болашағы бар.
Шаруашылықтың жалпы жер көлемі 22 300 гектарды құрайды. Оның 14 мың гектары егістік болса, 8 300 гектары жайылымдық жерлерге тиесілі. Ауқымды жер көлемінің өзі өндірістің мүмкіндігін көрсеткенімен, одан да маңыздысы – сол алқаптардың тиімді игерілуі. Егістік пен жайылымның арақатынасы «Шәушеннің» егіншілік пен мал шаруашылығын қатар дамытуына табиғи негіз қалыптастырып отыр.
Өндірістің үздіксіз жүруі техникаға да тікелей байланысты. Қожалық иелігінде 14 трактор, 5 жүк көлігі, 21 комбайн және басқа да 9 техника бар. Әсіресе 21 комбайнның болуы егін орағы секілді қысқа мерзім ішінде үлкен көлемдегі жұмысты атқаруға мүмкіндік береді. Техника жеткілікті болған сайын шаруаның сыртқы тәуелділігі азайып, уақыт пен еңбек өнімділігі артады. Ауылдағы заманауи өндірістің негізгі белгілерінің бірі де осында. Мал шаруашылығындағы көрсеткіштер де көңіл аударуға тұрарлық. Қожалықта 19 мың Еділбай тұқымды және өзге де асылтұқымды қой, сондай-ақ 1 800 бас жылқы бар. Еділбай қойы қазақ даласының табиғи жағдайына бейімделген, етті бағыттағы бағалы тұқымдардың бірі. Сондықтан мұндағы 19 мың басқа жуық Еділбай қойының болуы шаруашылықтың жай ғана мал өсірумен шектелмей, тұқымдық бағытқа басымдық беріп отырғанын аңғартады. Ал 1 800 жылқы ұлттық болмыспен тамырлас шаруашылық бағытының да сақталғанын көрсетеді.
«Шәушеннің» өндірістік бағытын айқындайтын тағы бір өнім – қымыз. 2019 жылдың маусым айынан бері шаруашылық 110 мың литр қымыз өндіріп, саудаға шығарған. Қазір қоймада тағы 5 мың литр қымыз сақтаулы. Өнім көлемін білдіретін қарапайым санның артында қазақтың дәстүрлі сусынын заманауи өндіріс жүйесіне бейімдеп, нарыққа шығарудың нақты тәжірибесі жатыр. Қымыздың өндіріліп қана қоймай, сатылымға бағытталуы ұлттық тағамның экономикалық әлеуетін де көрсетеді.
Қазақтың төрт түлікпен біте қайнасқан тұрмысында жылқының орны қашанда бөлек болған. Сондықтан жылқы өсіріп, қымыз өндіруді кәсіпке айналдырған шаруашылықтың жұмысына тек экономикалық өлшеммен қарау жеткіліксіз. Мұнда ұлттық дәстүр мен ауылшаруашылығының, ата кәсіп пен қазіргі нарық талаптарының тоғысы бар. Өнімнің нарыққа шығуы дәстүрлі кәсіптің жаңа мазмұнда жалғасып келе жатқанын аңғартады.
«Аудандағы кез келген шаруа қожалығының өнімі, көрсеткіші біз үшін үлкен қуаныш. Соның қатарында Балжан Құрманәліқызы басшылық ететін «Шәушен» шаруа қожалығы да бар. Қожалықтың жұмысы ауданның әлеуметтік-экономикалық көрсеткішін арттырып қана қоймай, қымыз, ет, асылтұқымды жылқы өсіру сынды қазақилықтың иісін аңқытатын мәдени кодымен де ерекше», – дейді Т.Рысқұлов ауданы әкімдігінің ауыл шаруашылығы бөлімінің бас маманы Азамат Маратұлы.
Азамат Маратұлының пікірінен шаруашылық жұмысының тағы бір қыры көрінеді. Ауылшаруашылығын тек өндіріс көлемі, мал басы немесе өнім тоннасы арқылы бағалау жеткіліксіз. Оның адам капиталына, ұлттық дәстүрдің сақталуына, ауыл өмірінің тұрақтылығына ықпалы да бар. «Шәушеннің» қымыз өндіруі, жылқы өсіруі, асыл тұқымды қой шаруашылығын дамытуы – осындай бірнеше құндылықтың бір арнаға тоғысқанын көрсетеді.
Жалпы Жамбыл облысында ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер көлемі 4,6 миллион гектардан асады. Оның 781,8 мың гектары егістік болса, 3,5 млн гектары жайылымдық алқаптарды құрайды. Аталған цифрлар облыстың ауылшаруашылығына арналған табиғи әлеуетінің қаншалықты кең екенін көрсетеді. Әсіресе жайылым көлемінің молдығы мал шаруашылығын одан әрі өрістетуге мүмкіндік береді. Алайда жер көлемінің кеңдігі өздігінен нәтиже бермейді. Нәтиже сол жерді игеріп, өнімге айналдырып отырған еңбек адамының қолында.
Сондықтан облыстың миллиондаған гектар жері мен миллиондаған мал басын сөз еткенде, әрбір шаруа қожалығының еңбегіне жеке тоқталудың маңызы зор. Өңірдің ірі статистикасы дәл сондай шағын және ірі ұжымдардың күнделікті еңбегінен құралады. Бірі егін ексе, бірі мал өсіреді, енді бірі өнім өңдейді. Бәрінің түпкі нәтижесі ауылдың әл-ауқаты мен ел экономикасының орнықтылығы. «Шәушен» шаруа қожалығының ширек ғасырға жуық уақыттан бергі еңбек жолы да осыны аңғартады. Жердің мүмкіндігін пайдаланып, мал басын көбейтіп, асылтұқымды бағытты дамытып, қымыз өндірісін жолға қою бір күннің нәтижесі емес. Мұның артында жылдар бойы қалыптасқан тәжірибе, маңдай тер және ауылға деген жауапкершілік жатыр.
Елдің берекесі – ауылда. Ал ауылдың әлеуеті – еңбекте. Жамбылдың төрт миллионнан астам малы, 4,6 млн гектардан асатын ауылшаруашылығы жері, жүздеген асылтұқымды шаруашылықтары мен осындай өндірісті алға сүйреп отырған еңбек ұжымдары өңірдің аграрлық мүмкіндігін айқындайды. Т.Рысқұлов ауданындағы «Шәушен» шаруа қожалығының жұмысы сол әлеуеттің нақты көріністерінің бірі.
Ауылшаруашылығының бүгінгі жетістігін сақтау ғана емес, оны жаңа деңгейге көтеру үшін сапалы мал өсіру, жерді тиімді пайдалану, техниканы жаңарту, өнімді көбейту және ұлттық брендтерді нарыққа шығару ісі қатар жүруі қажет. Осындай талаптарды ұштастыра білген шаруашылықтардың қатары көбейген сайын ауылдың да тынысы кеңейе түспек.
Төрт түліктің саны статистика, ал сол малдың артындағы маңдай тер ауылдың шынайы тарихы. Жамбыл жеріндегі осындай еңбек ел ырысын еселеп, ауылдың әлеуетін арттыра берері сөзсіз.
Арайлы ЖАҚСЫЛЫҚ,
Жамбыл облысы
Тұрар Рысқұлов ауданы
