Қазақ даласындағы жазба мәдениеттің тағдыры – бұл тек «жазу болды ма, болмады ма?» деген қарапайым сұрақ емес; бұл – жүздеген жылдар бойы саяси үстемдіктердің, географиялық жағдайлардың, идеологиялық қысымдардың және мәдени трансформациялардың қиылысында тұрған күрделі тарихи құбылысы. Көшпелі өркениеттің ауызша дәстүрге сүйенуін кейбіреулер артта қалушылық деп түсіндіруге тырысса, шын мәнінде ол – мүлде басқаша табиғи-әлеуметтік жағдайларда қалыптасқан, өзіндік талаптары бар жүйе. Бірақ дәл осы «ауызша өркениет» деген түсінікке сүйеніп, көшпелілердің жазуы болмады деген жалған стереотиптер ғасырлар бойы қалыптасты. Қазақ хандығы дәуірінен қалған көптеген жазбалардың жоқ болуы не тым аз болуы кездейсоқ құбылыс емес; осыны түсіну үшін өткеннің терең қабаттарына үңілу қажет.
Көшпелі тайпалардың өзара араласуы, құдандалық, саяси байланыстар мен сауда-саттық тілдік бірлікті ұзақ уақыт сақтады. Түркі ру-тайпаларының барлығы дерлік ортақ лексикалық және морфологиялық негізге сүйенген тілде сөйлеген. Демек, тіл бар жерде – жазу болуы да заңды құбылыс. Түркі әлемі бұл жағынан өзгелерден кем болған жоқ: Орхон-Енисей бітіктері, Талас жазбалары, Жетісу өңіріндегі руна тектес тас деректер, ерте кезеңдегі соғды, ұйғыр, араб графикасымен жазылған құжаттар – мұның бәрі жазба дәстүрдің жоқ болмағанын дәлелдейді. Түркілік руна жазуы VIII-X ғасырлар аралығында кең қолданыста болды, ал X ғасырдан бастап исламның таралуымен бірге соғды-ұйғыр жазуының орнын араб графикасы басты. Яғни жазу үзіліссіз эволюцияға түсіп отырды.
Алайда қазақ даласының ең ауыр тарихи кезеңдері – Моңғол шапқыншылығы, Әмір Темір заманы, Дешті Қыпшақ пен Мәуереннахр арасындағы үздіксіз соғыстар, кейінгі жоңғар-қазақ қақтығыстары – көптеген саяси орталықтарды, қорған-қамалдарды, кітапханаларды, діни мектептерді күйретті. Көшпелі мемлекеттіліктің құрылымы жазба мұрағаттарды сақтауға арналған тұрақты орталықтардың дамуына толық мүмкіндік бермеді. Бірақ бұл тіпті ең үлкен фактор емес еді. Ең қауіпті кезең қазақ хандығының ішкі өмірінен емес, сыртқы күштердің мақсатты саясатынан басталды.
Қазақ хандығы құрылған кезде тайпа-рулар бір ортақ саяси құрылымға жиналды, ал мұндай бірлестіктердің қалыптасуы тек ауызша келісіммен жүзеге аспайды. Хандық кеңестерде, билер алқасында қабылданған шешімдердің бір бөлігі міндетті түрде хатқа түсті. «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» мен «Жеті жарғы» тек ауызша ғана өмір сүрген құжаттар емес; олардың жазылған нұсқалары болуы толық қисынды. Бірақ дәл осы кезеңнен ешбір түпнұсқа сақталмауы тағы да кездейсоқтық емес. Қазақ жеріне тереңдей еніп келе жатқан Ресей империясының кеңею саясаты тек территорияны ғана емес, тарихи жадты да басқаруды көздеді. Орталық Азияға қатысты көптеген жазба деректер жиналды, сұрыпталды, кейбірі ірі ғылыми экспедициялар арқылы метрополия архивтеріне әкетілді. Ал хандыққа қатысты деректердің көбінің із-түзсіз жоғалуы – осы кезеңдегі ірі белдеулік державалардың ықпалымен байланысты.
Қазақ даласындағы жазба дәстүрдің өшуіне ең жақын ықпал еткен тараптар бірнешеу. Біріншіден, Ресей империясы. XVIII-XIX ғасырларда империялық әкімшілік қазақтың билік құрылымын әлсірету үшін билер соты мен хандық институтты жоюды мақсат тұтты. Сол үшін хандыққа қатысты құжаттар толық сақталса, жергілікті құқықтық жүйені жою қиынға соғар еді. Екіншіден, Цин әулеті билеген Қытай. Олар да Орталық Азиядағы көшпелі мемлекеттердің күшеюін қаламады, тіпті Жоңғарияны толық жойып, жазба мұрасын күйреткен оқиғалардың өзі қазақ даласына да жанама әсер қалдырды. Үшіншіден, Қоқан мен Хиуа хандықтарының бәсекелестігі де шекаралық өңірлерде жазба деректердің жоғалуына себеп болған. Түркістан аймағында болған соғыстар кезінде көптеген медреселер жанып, кітапханалар тоналды. Төртіншіден, араб және парсы дерекшілері өз еңбектерінде көбіне өз мемлекеттерінің мүддесін алға қойды; түркі тайпаларына қатысты мәліметтер көбіне сырт көздің бақылауы ретінде ғана жазылды. Бұл түркі жазба дәстүрінің өзіндік сипатын толық көрсетпеді.
Жазуы болмады деген жалған түсінік осындай сыртқы дереккөздердің үстемдігінен қалыптасты. Қазақтың өз жазуын, хроникасын, билік құжаттарын сақтайтын орталықтары болмағандықтан емес, сол орталықтар тарихи толқуларда жойылғандықтан. Егер бір халықтың жазуы болмаса, ол хандық деңгейде мемлекет құра алмайды; ал қазақ хандығы үш ғасырдан астам өмір сүрді. Демек биліктің ішкі құжат айналымы болғаны сөзсіз. Бірақ біздің қолымызда бүгін сол құжаттардың ізі аз. Бұл тарихи бейғамдықтың емес, геосаяси соғыстардың салдары.
Кейбір тарихшылар ұсынған қазақ хандығы хронологиясының дәлдігі жөнінде де күмәндар бар. Еуропалық және орыс ориенталистері дайындаған алғашқы еңбектерде қазақ тарихы көбіне сырттай бақылаудың көзімен жазылды. Олар көптеген оқиғаларды өздерінің саяси картасына ыңғайлап реттеді, кейбір кезеңдерді қысқартты, кейбірін бұрмалады. Мұндай бұрмалаудың өзекті мысалы – қазақ руларының шығу тегі, хандықтың негізделу уақыты, хандардың реттілігі және хандық құрылымның ішкі заңнамасы. Бұлардың барлығы толық жазылған қазақ архиві болмаса, сырт күштердің түсіндіруіне тәуелді болып қалды. Сол себепті бүгінгі хронология толық шынайы дерек емес, шынайылыққа жақындатылған интерпретация ғана.
Тарихты жоюдың өзі – билік үшін аса тиімді құрал. Егер халық өз өткенін толық білмесе, оның саяси иммунитеті әлсірейді, өз мемлекеттілігін қорғау қабілеті төмендейді. Қазақ даласында дәл сондай процесс бірнеше ғасыр бойы жүрді. Жазулар жоғалды, хроникалар тасымалданды, кейбірі күйді, кейбірі әдейі жойылды. Бүгінгі тарихымыздың толық емес болуы – тарихшылардың қателігінен емес, қолжазбалардың жетіспеуінен, тіпті мақсатты түрде жойылуынан болған құбылыс.
Сонымен, қазақ даласында жазу болды ма? Әрине, болды. Ол түрлі графикаларда, түрлі кезеңдерде дамып отырды. Бірақ сыртқы экспансиялар мен ішкі күйзелістердің ауыр зардаптары бұл мұраны толық сақтап қалуға мүмкіндік бермеді. Сондықтан бүгінгі біздің қолымыздағы тарих – бар шындықтың бір бөлігі ғана. Екінші бөлігі әлі табылмаған, үшінші бөлігі мүлде жоғалған. Дегенмен қазақтың ауызша мәдениеті осы жоғалған қабаттардың орнын жартылай болса да толтыра алды – бұл оның әлсіздігі емес, керісінше ғажайып төзімділігі.
Бұл мәселеде ең маңыздысы – көшпелілердің сауатсыз болғаны емес, олардың жазба мәдениетін жоюға немесе тасымалдап кетуге тырысқан күштердің көп болғандығы. Ал біз бүгін сол жоғалған көпірлерді қайта құрастыруды мақсатты түрде алға қоюымыз керек. Қазақ даласы – мыңдаған жыл бойы Еуразия кеңістігінің маңызды геосаяси аймағы болғанына қарамастан, оның тарихи негіздерін қайта құру ісі әлі күнге дейін толыққанды мемлекеттік деңгейге көтеріле қойған жоқ. Археологиялық ізденіс, жүйелі ғылыми экспедициялар, жазба ескерткіштерді жинау мен зерттеу секілді бағыттар қағаз жүзінде ғана іске асады да, нақты жұмыс көбіне энтузиазммен жүрген жеке ғалымдардың мойнында қалып қойған. Елдің байырғы тарихы көшпелі өркениетке тиесілі болғандықтан, оның отырықшы мәдениеттермен салыстырғанда жазба мұрасының аз көрінуі – табиғи құбылыс емес, керісінше мемлекеттік деңгейде зерттеуге назардың болмауынан туындап отырған мәселе. Қазіргі билік бұл олқылықтың орнын толтырудың орнына, археологияны бюджеттік жоба ретінде ғана қарайды; ал нақты, жүйелі, ондаған жылға созылатын кешенді ізденіс стратегиясы жоқтың қасы.
Қазақ даласындағы көне жазулардың, тастағы таңбалар мен хандық дәуірдің құжаттық айғақтарының тым аз болуы кейде тарихтың тапшылығынан емес, сол тарихқа дұрыс көңіл бөлмеудің салдары секілді көрінеді. Мемлекетке тиесілі ғылыми мекемелер, мұражайлар мен зерттеу институттары бар болғанымен, олардың мүмкіндігі ел көлеміндегі археологиялық мұраның мөлшерімен салыстырғанда тым мардымсыз. Биліктің ғылымға деген көзқарасының үстірттігі салдарынан, біз әлі күнге дейін өз тарихымызды сырт елдердің жазбалары арқылы тануға мәжбүрміз. Бұл – мемлекеттіліктің өзін әлсіз көрсететін қауіпті жағдай. Егер билік шын мәнінде тарихи мұраны елдің идеологиялық тірегіне айналдырғысы келсе, археологтар бірнеше айлық емес, бірнеше жылдық тұрақты экспедициялармен жұмыс істеуі тиіс еді. Бірақ ұзақ мерзімді жоба жасалмағандықтан, әр буын келген сайын бұрынғы зерттеу бағыттары ұмытылып, ғылыми сабақтастық та жоғалуда.
Тарихи жазбалардың аздығын тек табиғи жағдайлармен немесе көшпелі өмір салтымен түсіндіру бүгінгі күнде жеткіліксіз. Себебі дәл осы кеңістікте өмір сүрген сақ, ғұн, үйсін, Түркі қағанаты кезеңінен археологиялық тұрғыда орасан мол ескерткіштер бар. Демек, жүйелі ізденіс болса, хандық дәуірге дейінгі де, одан кейінгі де жазба айғақтар табылуы әбден мүмкін. Бірақ мемлекет өз аймағындағы мұраға стратегиялық жоба ретінде емес, тек мерейтой жылдары ғана «ашық күнгі PR» сипатында қарайды. Әрбір тойға жасалатын бір реттік қазба жұмысы мен экспедиция ғылымға да, тарихқа да нақты пайда әкелмейді. Белгілі бір тарихи әулетке немесе тұлғаға арналған шара өтсе, шұғыл ақша бөлінетін дәстүр ғылымды емес, имиджді күшейтуге бағытталғанын айқын көрсетеді.
Археологтар арасында да бұл мәселеге қатысты ашық айтылатын сын бар: қазба жұмыстарын бастауға ғана қаражат табылады, бірақ табылған дүниені зерттеуге, қалпына келтіруге, жариялауға қаржы бөлінбейді. Сол себепті көптеген материалдар қоймада жата береді, ғалымдар оларды зерттеп үлгермейді, ал уақыт өте келе құнды артефактілердің тағдыры да белгісіз болып кетеді. Бұның бәрі мемлекет тарапынан археологияға деген көзқарастың формалды екенін аңғартады. Тарихтың тереңіне үңілуге қабілеті бар ел болса, археологиялық институттар бюджеттің «қалдық принципімен» емес, стратегиялық маңызы бар ғылыми орталық ретінде қаржыландырылар еді.
Қолда бар тарихи мұрамызды зерттеуге мемлекет аса белсенділік танытпағандықтан, қазақ тарихының бір бөлігін әлі де Ресей, Қытай, араб және еуропалық авторлардың жазбалары арқылы тануға мәжбүрміз. Бұл өз кезегінде тарихи тәуелділікке әкеледі: сыртқы автордың мәтіні әрқашан өз мемлекетінің саяси көзқарасымен жазылады және біз соны шындық ретінде қабылдауға мәжбүр боламыз. Егер билік дербес зерттеу институттары мен кең ауқымды археологиялық орталықтар құрып, тарихи кезеңдерді өз көзқарасымызбен қайта зерделеуге мүмкіндік берсе, біздің тарихымыз әлдеқайда толық әрі шынайы көрініс табар еді. Бірақ қазіргі таңда мұндай батыл қадам байқалмайды.
Еліміздегі археологиялық ізденістің баяулығы мен тарихи деректердің жетіспеушілігі көп жағдайда басқарушы элитаның ғылымды ұзақ мерзімді инвестиция деп емес, бюрократиялық есеп ретінде көруінің салдары болып отыр. Билік өзінің тарихқа деген көзқарасын өзгертпейінше, қазақ даласының астында жатқан мыңдаған жылдық қабаттар сол қалпы белгісіз күйінде қала береді. Өткенді зерттеуге тиісті деңгейде көңіл бөлінбесе, халықтың тарихи жады да, ұлттық сананың жүйесі де толық қалпына келмейді. Ал тарихи жады әлсіз ел – идеологиялық тұрғыда да әлсіз.
Махаббат БАШЕК,
ҚазҰУ-дың
журналистика факультетінің
4-курс студенті, Алматы қаласы
