23 тамызда Иран шенеуніктері Сауд Арабиясынан, Түркиядан және Пәкістаннан «Мекке өзара қорғаныс келісіміне» қосылуға ресми шақыру алғанын, әрі Иран басшылығының қазіргі уақытта бұл өтінішті талқылап жатқандығын мәлімдеді.
Бұл жаңалық Таяу Шығысқа назар аударып отырған елдерді таңғалдырып жатыр. 2026 жылы 7 тамызда Түркия, Сауд Арабиясы және Пәкістан арасында Мекке қаласында жасалған маңызды үшжақты өзара қорғаныс келісіміне қол қойылған еді. Ол сипаты жағынан НАТО ұйымына ұқсас деп бағаланған болатын. Келісімге сай, кез келген қол қойған мемлекетке қарулы шабуыл барлық қол қойған мемлекеттерге бірлескен шабуыл болып саналады деп көзделген. Сонымен қатар, осы шарттың басшылығымен мүше мемлекеттер әскери ынтымақтастықты кеңейтіп, тіпті қорғаныс өнеркәсібіндегі ынтымақтастықты нығайтады. Белгілі болғандай, НАТО-ның 5-бабында кез келген НАТО мүше мемлекетіне жасалған кез келген шабуыл НАТО-ға тұтастай шабуыл болып табылады және басқа мүше мемлекеттер бірлескен қорғаныс жүргізуге міндетті деп белгіленген.
«Мекке өзара қорғаныс келісімі» өмірге келгеннен кейін бұл ұйым туралы пікір білдірген кейбір сарапшылар, Таяу Шығыстағы тұрақсыздық, оның ішінде Израиль мен Ираннан төңірекке төніп тұрған қауіпке байланысты, осындай келісімге келудің қажеттілігі туды деп болжаған еді. Дегенмен кейінгі бері таралып жатқан хабар, мұндай жорамалдарды теріске шығарып отыр. Яғни, аталған елдер Ираннан қорғануды мақсат етпейді деген сөз. Ендеше, бұл жағдай АҚШ пен Израильдің әскери қимылдарынан сақтануды көздейтін болса керек.
Тегераннан таралған жаңалықты естіген бойда, геосаясатқа назар аударып отырған сарапшылар өз пікірлерін білдіріп жатыр. Қытайлық БАҚ-тар АҚШ-тың Иранға қаратылған түрлі шектеулеріне тоқтала келіп, «үш елдің әрекеттері Америка Құрама Штаттарынан ауытқу болып табылады. Дегенмен, мұқият талдау олардың әрекеттерінің белгілі бір негіздемесі бар екенін көрсетеді», – деп жазды.
Біріншіден, Иран қазіргі уақытта Таяу Шығыстағы қуатты әскери күш болып табылады. Сондықтан, Иранның қатысуынсыз Таяу Шығыстағы мұндай қауіпсіздік ынтымақтастығының жалпы күшіне кепілдік беру мүмкін емес.
Түркия – әскери держава, Пәкістанның салыстырмалы түрде күшті жауынгерлік қабілеті бар, ал Сауд Арабиясының әскері салыстырмалы түрде әлсіз. Иранның қатысуымен Таяу Шығыстың қауіпсіздігі мен тұрақтылығына кепілдік берілмейді деп айтуға болады. Сондықтан Иран «Мекке өзара қорғаныс келісіміне» қосылатын болса, Израиль мен АҚШ болашақта асығыс әрекет етуге батылы бармайды.
Діни тұрғыдан алғанда, бұл төрт елдің барлығы ислам әлеміндегі негізгі күштер. Иранда шиит исламы көпшілікті құраса, қалған үш ел негізінен сүнниттер болса да, тарихи тұрғыдан төрт елдің арасында ешқандай түбегейлі айырмашылықтар жоқ. Әсіресе, Иран мен Пәкістанның қарым-қатынасы өте тығыз. Бұл – төрт елдің бірігуінің негізгі себебі. Бұл сондай-ақ Таяу Шығыстағы қазіргі жағдайдың күрделілігін көрсетеді.
Иран үшін хусит көтерілісшілерінің сезімдерін де ескеру қажет. Өйткені, хуситтер қазіргі уақытта Сауд Арабиясымен келіспеушілікте. Иран мен Сауд Арабиясы арасындағы одақтан кейін Сауд Арабиясымен қарым-қатынасты қалай басқару керектігі де Иран алдында тұрған маңызды мәселе!
