Қазақ сахна өнерінің ерекше әрі терең қабаты бар – ол қуыршақ театры. Көпшілік санасында бұл өнер түрі әлі де балалар әлемімен ғана байланыстырылып келеді. Алайда уақыт өте келе оның табиғаты, мазмұны мен миссиясы кеңейіп, күрделі философиялық ойларды жеткізе алатын деңгейге жетті. Бүгінгі қуыршақ театры – тек ойын-сауық емес, адам жанының нәзік иірімдерін ашатын, қоғамның көкейкесті мәселелерін астарлап жеткізетін, көрерменді ойлануға итермелейтін үлкен өнер алаңы. Осы өнердің дамуына өз үлесін қосып келе жатқан сахна шеберлерінің бірі – Мақсат Камалов. Ол 2003 жылдан бері Мемлекеттік академиялық қуыршақ театрында үздіксіз еңбек етіп, сахнада ғана емес, өнердің ішкі философиясын терең түсінген актер ретінде қалыптасты. Оның шығармашылық жолы – табандылықтың, ұстаз мектебінің, уақытпен бірге өзгеріп, бірақ өзегін жоғалтпаған өнер адамының жолы.
Бұл сұхбатта актердің 20 жылдық тәжірибесі, ұстаздан алған тәлімі, өнер мен өмір арасындағы ішкі күресі, сондай-ақ қуыршақ театрының бүгінгі тынысы мен болашағы туралы ойлары қамтылған. Әсіресе, Сұлтанғали Шүкіров Төгелбайұлы секілді ірі тұлғаның шәкірті ретінде қалыптасуы – оның өнердегі болмысына ерекше сипат береді. Мақсат Камаловтың жауаптарынан біз тек актердің кәсіби көзқарасын ғана емес, сонымен қатар адамдық ұстанымын, өнерге деген адалдығын және сахнаға деген терең жауапкершілігін көреміз. Бұл сұхбат – бір актердің әңгімесі ғана емес, тұтас бір өнер саласының бүгінгі бейнесі.
– Мақсат Нұрланұлы, сіз 2003 жылдан бері мемлекеттік академиялық қуыршақ театрында еңбек етіп келесіз. 18 жасынан бастап еңбек еткен актер үшін 20 жыл ішіндегі ірі өзгерістер қандай болды?
– 2003 жылы театр табалдырығын 18 жасымда аттадым. Ол кезде мен үшін сахна – тек өнер алаңы емес, үлкен белгісіз әлем болатын. Алғашқы күннен бастап-ақ театр маған тек мамандық емес, тағдыр екенін сездірді. Уақыт өте келе сахнаның сыртқы сұлулығынан бөлек, оның ішкі тәртібін, жауапкершілігін, үнсіз заңдарын түсіне бастадым. 20 жыл ішінде қуыршақ театры үлкен өзгерістерді бастан өткерді. Бұрын бұл өнер түрі көбіне балалармен ғана байланысты қабылданатын, яғни ертегі айту, жеңіл формадағы спектакльдер көрсету сияқты түсінік басым болды. Бірақ уақыт өте келе бұл көзқарас өзгерді. Қуыршақ театрының тақырыптық аясы кеңейді, режиссерлер жаңа формалар іздей бастады, пластикалық шешімдер күрделенді, сахналық тіл жаңарды.
Бүгінгі күні қуыршақ театры тек балаларды қызықтырумен шектелмейді. Ол – адамның ішкі әлемін зерттейтін, күрделі философиялық ой айтатын, кейде тіпті драмалық театрдан да өткір әсер қалдыратын өнерге айналды. Бұл өзгерістің ең үлкен дәлелі – көрерменнің өзгеруі. Қазіргі көрермен тек қарапайым оқиғаны емес, астарлы ойды, ішкі қайшылықты, символды іздейді.
Мен үшін ең маңыздысы – осы өнердің «өсуін» өз көзіммен көру. Бұрын біз ертегі айтсақ, қазір біз адам тағдырын айтып жүрміз. Бұл – тек театрдың емес, тұтас қоғамның да рухани өзгерісінің белгісі.
– Көптеген естеліктерден Сұлтанғали Шүкіров Төгелбайұлының соңғы шәкірті болғаныңызды білеміз. Ұстазыңыз сіздің актерлік болмысыңызға қандай басты қағиданы сіңірді? Қазіргі жас актерлерге сол мектеп жетіспей жатқан тұстар бар ма?
– Сұлтанғали Шүкіров Төгелбайұлы – менің өмірімдегі ең үлкен ұстаздардың бірі. Оның шәкірті болу – мен үшін тек кәсіби мектептен өту емес, өмір мектебінен өту болды. Ол кісі бізге тек актерлік техниканы ғана емес, өнердің ішкі философиясын үйретті. Ұстазым үнемі: «Қуыршақ – сенің қолыңдағы зат емес, сенің ішкі әлеміңнің көрінісі» дейтін. Сол сөздің астарында үлкен мағына жатыр. Егер сенің ішкі дүниең бос болса, сен ешқандай қуыршаққа жан бітіре алмайсың. Ал егер сенде сезім, ой, тереңдік болса – ең қарапайым қозғалыстың өзі көрерменге әсер етеді. Ол бізге шыдамдылықты үйретті. Бір көріністі қайта-қайта қайталап, бір ғана қимылдың дәлдігін табуға үйретті. Қазір ойлап қарасам, сол сәттер ең құнды кезеңдер екен.
Қазіргі жастар өте дарынды, батыл, ізденістен қорықпайды. Бірақ кейде сол ескі мектептің сабыры жетіспей жатады. Қазір бәрі тез болу керек сияқты: нәтиже де, жетістік те. Ал өнер ондайды көтермейді. Өнер – баяу пісетін дүние. Ол уақытты, еңбекті, ішкі тәртіпті талап етеді.
– Сіз бір сұхбатыңызда «Өмірдегі мақсатым – адам болып қалу, өнердегі мақсатым – қазақ қуыршақ өнерін әлемге паш ету» дедіңіз. Осы екі мақсаттың қайсысы сіз үшін күрделірек?
– Бұл екі мақсат бір-бірімен тығыз байланысты сияқты көрінгенімен, шын мәнінде олардың салмағы әртүрлі. Мен үшін ең күрделісі – адам болып қалу. Өйткені өмірде түрлі жағдайлар болады: жетістік те, сәтсіздік те, түрлі адамдармен қарым-қатынас та. Осындай сәттерде өзіңнің ішкі ұстанымыңа адал болып қалу – ең қиын нәрсе. Кейде адам өзіне өзі қарсы келіп жатады, кейде ортаға бейімделемін деп өз болмысынан алыстап кетуі мүмкін. Ал егер адам өз болмысын сақтай алса, оның өнері де шынайы болады. Себебі сахна – өтірікті көтермейтін кеңістік. Сен қандай болсаң, сахнада да сондай болып көрінесің.Қазақ қуыршақ өнерін әлемге таныту – менің арманым. Бірақ ол мақсатқа жету үшін ең алдымен өзіңнің ішкі тазалығыңды, адалдығыңды сақтай білуің керек. Өнердегі шынайылық дәл сол жерден басталады.
– Қуыршақтың қозғалысы жасанды болып көрінбеуі үшін актер қандай ұсақ детальдарға ерекше мән беруі керек?
– Қуыршақ театры – ең алдымен дәлдік өнері. Мұнда үлкен әсер көбіне ұсақ детальдар арқылы беріледі. Қуыршақтың басын сәл ғана бұруы, көзқарасының бағыты, қолының кідірісі – осының бәрі кейіпкердің ішкі күйін жеткізеді. Ең маңыздысы – тыныс. Көп адам қуыршақтың «тынысы» болуы мүмкін деп ойламайды. Бірақ егер актер оның ішкі ритмін тапса, қуыршақ шынымен тірі сияқты әсер қалдырады. Ол дем алады, ойланады, сезінеді деген иллюзия пайда болады.Тағы бір маңызды нәрсе – үнсіздік. Кейде сөзден де күшті әсерді дәл сол үнсіздік береді. Егер актер сол үнсіз сәтті дұрыс ұстай алса, көрермен оны тереңірек қабылдайды. Жалпы, қуыршақпен жұмыс істеу – үлкен жауапкершілік. Себебі сен өзіңді емес, басқа «болмысты» тірілтесің. Сол болмыстың шынайылығы толықтай сенің қолыңда.
– Қуыршақ театрындағы ересектерге арналған спектакльдердегі кейіпкерлер турасында сөз өрбітсек?
– Ересектерге арналған спектакльдер – қуыршақ театрының ең терең қабаттарының бірі. Мұнда біз тек оқиға айтып қоймаймыз, біз ой айтамыз, сұрақ қоямыз, кейде жауапсыз қалдырамыз. Бұл спектакльдердегі кейіпкерлер – тек образ емес, олар көбіне символ. Олар арқылы біз қоғамдағы күрделі мәселелерді, адамның ішкі қайшылығын, жалғыздығын, қорқынышын жеткіземіз. Кейде адам өзі айта алмайтын шындықты қуыршақ арқылы айтуға болады. Қуыршақтың ерекшелігі де осында. Ол – бір жағынан қарапайым, екінші жағынан өте терең құрал. Ол көрерменге тікелей емес, жанама түрде әсер етеді. Бірақ сол әсер кейде әлдеқайда күшті болады. Ересектерге арналған қойылымдарда көрермен өзін көреді. Өзінің қорқынышын, үмітін, ішкі сұрақтарын көреді. Сондықтан мұндай спектакльдер жеңіл қабылданбайды. Олар ойландырады, мазалайды, кейде тіпті тыныштық бермейді.Бірақ өнердің мақсаты да сол емес пе – адамды ойландыру, өзімен бетпе-бет келтіру.
– Уақыт бөліп, ойларыңызбен бөліскеніңізге зор алғыс білдіремін.
Уримбеков Аян
Темірбек Жүргенов атындағы ҚазҰӨА
«Кинотеледраматургия» мамандығының 2 курс студенті
