Биология ғылымдарының докторы Салтанат Байқошқарова: «Бала сүюден артық бақыт болмайды»

0
123

Халқымызда «Күл­лі тіршілік, ізгілік атаулы күннің нұрымен, ананың ақ сүтімен келеді», деген сөз бар. Айналаны шуаққа бөлейтін көктемнің алғашқы қуанышы – әйелдер мерекесі қарсаңында «Қазақстанның 100 жаңа есімі» қатарына енген танымал дәрігер, еліміздегі ең бірінші экстрокорпоральды ұрықтандыру зертханасының негізін қалаған биология ғылымдарының докторы Салтанат Байқошқаровамен сұхбаттасқан едік. Сұхбатымызда бүгінде тұрмысқа шыққан қыздардың бала көтеруі неге төмендеп кетті? Неліктен кей отбасылар бір-екі баламен шектелуде? Бедеуліктің басты себебі неде? деген сауалдарға жауап беріледі.

 «Мені медицина шыңдарына жетелеген әкемнің арманы»

 

Салтанат Берденқызы, Сіз асыл жар, аяулы ана, сүйкімді әйел ғана емес адамдарға үміт сыйлаған жансыз.  Көктем мерекесі құтты болсын болсын!  Жақсыдан жақсы туады» демекші туып-өскен отбасыңыз туралы оқырмандарымызға     айтып берсеңіз?

— Жамбыл облысына танымал қоғам қайраткері, көрнекі ұйымдастырушы Берден Байқошқаровтың көпбалалы отбасынанмын.   Әкем басшы лауазымындағы партия қызметкері, Жоғарғы Кеңестің депутаты, атам Ұлы Отан соғысына қатысушы, Социалистік Еңбек Ері, колхоз председателі болған.  Мен әкем мен атамның атына кір келтірмейтін отбасы тұңғышы немере болуға тырыстым. Үш інім және үш сіңліме қарайласуға көмектестім. Отбасымызда жеті бала. Иә, әкем жоғары қызмет атқарды, өңірімізде және бүкіл Қазақстанға аты әйгілі тұлға. Әкем мына бір ақиқатты есімізге салудан жалықпайтын, сабырлық, еңбектің жеңбейтін нәрсесі болмайды. Мен дәулетті де берекелі үйде өстім. Алайда күнделікті әкемнен, атамнан еститініміз: «Партиялық басшы баласымын деп дандайсымаңдар. Ел сендердің жүріс-тұрыстарыңа қарайды, сондықтан өзгеге үлгі болу керек. Мұрындарыңды көкке көтермеңдер».

Әкем дәрігер болуды армандаған екен. Басшы екенмін демей, барлық техниканы өзі жөндейтін. Мен мектепті үздік бітіріп, жоғары оқу орнын қызыл дипломмен тәмамдадым. Анамыз мұғалім болатын, ал үйде келіп-кетер қонақтарды күтуден қолы босамайтын. Жөнсіз аймалап, еркелетіп көрген емес. Бірінші немере болғандықтан, апам мен атамның қолында өстім, сондықтан болар, анама деген бір ұстамдылық қалыптасты.

Енді атам мен апамның бізге, немерелеріне деген сүйіспеншілігінде шек жоқ еді!  Тіпті тұрмыс құрып, үйіме анда-санда бір келгенде апам басымнан аяғыма дейін сүйіп, жүрегі үзіліп кетердей сағыныш сөздерін айтып, еміреніп, бар мейірімін төгетін. Артымнан ерген сіңілім Перизат Байқошқаровада – дәрігер, еліміздегі алғашқы репродуктологтардың бірі.

 

Дәрігерлік – менің тағдырым

  • Медицина саласындағы алғашқы қадамыңыз қалай басталды?
  • 1988 жылы мен Алматыдағы  «Неке және отбасы» консультациясында қызметімді бастадым, ерлер бедеулігін  зерттеумен айналыстым: сол жылдары-ақ   күйеуінің, донор ұрығымен жасанды жолмен ұрықтандыру тар шеңберде мамандандырылған мәселелермен айналыстым. 90 жылдары, жоғары технологияларды айтпағанда, күнделікті қажетті заттардың тапшылығын бастан өткердік қой, сондықтан ойымды медицинаға жаңа репродуктивтік технологияларды енгізу идеясы жаулаған мені айналамдағылар қалай түсінерін білмей, көзқарастары әртүрлі болды. Мен жұмыс істеген емханада қала бойынша жалғыз УЗИ аппараты бар еді. Осындай заманда бедеулікті емдеудің жаңа әдістерімен шұғылданғым келді. Келешекте неғұрлым көптеген перзентсіз жұптарға көмектесу үшін. Сол кезде бізге келгендердің 85%-ына экстракорпоральды ұрықтандыру (ЭКО) қажет еді. Мен жасампаз болуды ұнатамын. ЭКО-мен айналысқаныма өкінбеймін – ол мыңдаған отбасыларды бақытқа жеткізді. Мен   көп балалы анамын. Өйткені эмбриондардың пайда болып, дамуына өз қолыммен көп еңбек жасадым.

Сол эмбриондар болашақта нәресте болып дүниеге келді. Ол балалар қазір әлемнің түпкір-түпкірінде тұрады. Көпшілігі, әрине, Қазақстанда.  Осының барлығы мені түсініп, әрдайым қолдап отырған жұбайымның арқасында іске асты. Бірлесіп, «Экомед» клиникаларының кең таралған желісін құрдық.

 

Қазақстанға жасанды ұрықтандыруды алғаш болып әкелген мамансыз. Елімізде репродуктологияның дамуы қандай деңгейде?

— Қазақстанда репродуктология жоғары деңгейде дамыған деп сеніммен айта аламын. Біздің елде  мұндай қызметті жоғары деңгейде көрсететін зертханалар бар. Қазақстанда ЭКҰ әдісін алғаш рет 1995 жылы енгіздім, содан тұңғыш бала 1996 жылы дүниеге келді. Яғни 23 жылдан бері ЭКҰ саласында, ал жалпы репродуктология саласында 30 жылдан аса уақыттан бері жұмыс істеп келемін. Осы кезеңде бір көзім жеткен жайт, әйелдеріміздің өз денсаулықтарына деген немқұрайлылығы, әсіресе қазақтарымыздың, қыз-келіншектеріміздің әлі де өздерінің ана болу әлеуеттерін толық пайдаланбай отыр. Қаладағы әйелдер денсаулықтарына көбірек көңіл бөледі, әрине. Ол бір жағынан заңды да, түрлі медициналық орталықтар бар, таңдап жүріп баруына да мүмкіндік те бар дегендей… Ал, ауылдағы, қалалардан алыста, шалғай жатқан елдімекендердегі қыз-келіншектеріміздің жағдайы әрине, көз қуантарлық емес. Кеш ұрпақты болу, кеш отбасын құру сияқты бұрын қазақтың психологиясында болмаған, менталитетіне жат дүниелер дендеп кіріп алды. Сондықтан әйел бала тууды негізінен 35 жасқа дейін жоспарлағаны дұрыс. Алдымен үй алам, көлік алам немесе бизнесімді ашам деп жүргенде жігіттердің де, қыздарымыздың да уақыттары кетіп қалады.

Бала туғаннан кейінгі төлемақының өсірілуін талап етуі немесе ресейдегі сияқты аналық капитал сұрауы дұрыс деп ойлаймын.

Мақсатымыз – дені сау ұрпақты әкелу

— «Экомед» орталығындағы жаңалықтармен бөліссеңіз?

— Әлемдегі ең соңғы, заманауи технологияларды ғана ендіріп жатырмыз. Соның бірі – аналық ұрығы сапалы әйелдерге дәрі салмай, жоғары көрсеткіштермен, денсаулығына мейлінше зиянсыз, қауіпсіз тәсілдерді қолдануға көштік. Ол негізінен жапонның, неміс пен американдықтардың технологиясы. Мұның бір артықшылығы – бағасының қолжетімділігі. Және де бұрынғыдай егіздеп, топтап салмаймыз ұрықты, 1-2 данадан ғана, ананың өміріне қауіпсіз, неғұрлым дені сау балаларды дүниеге алып келу жағын қарастырамыз бұл тәсілде. Мысалы, осы айда жаңағы технологияны мейлінше ендіру мақсатында жапоннан, немістен мамандар шақырып отырмыз. Ол әрине, екі есе арзанға түседі пациентке. Өз бағасы 700-800 мың теңге болса, енді ол әр әйелге 300-400 мың теңгеге шығуы мүмкін.  Бұл негізінен 35-38 жастағы, тіпті 40-45 жас аралығындағы әйелдерге де тиімділігін көрсетуде.

 

— Салтанат Берденқызы экстрокорпоральды ұрықтандыру дегеніміз не? Және оның көмегіне қандай адамдар жүгіне алатыны жайлы айтып өтсеңіз?

— ЭКО – медицина тілімен айтқанда «экстрокорпаральді ұрықтандыру», ал көпшілікке түсінікті тілмен айтқанда «табиғи жолмен балалы болуға мүмкіндігі жоқ ерлі-зайыптылардың аталық ұрығы мен аналық жасушасын алып, инкубаторда бірнеше күн сақтап, әйелдің жатырына салу арқылы балалы болу мүмкіндігін беретін, бедеуліктің кез келген түрін емдей алатын әдіс». Табиғи жолмен пайда болған баладан айырмашылығы – ер мен әйелдің аталық ұрығы мен аналық жасушасы адам ағзасының ішінде емес, сыртында қосылады.

 

 

—Міндетті медициналық сақтандыруды енгізу экстрокорпоральды ұрықтандыруды қажет ететін әйелге қандай мүмкіншілік береді?

  • 2020 жылдан бастап міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру енгізілді.   Бұл әрбір әйелге жылына тым болмағанда бір рет экстрокорпоральды ұрықтандыруды тегін жасатуға мүмкіндік беретін болады. 2010 жылдан бері Қазақстанда мемлекеттің қаражаты есебінен экстрокорпоральды ұрықтандыру арқылы 1500 бала дүниеге келген. Меніңше, бұл өте үлкен нәтиже. Себебі ерлі-зайыптылардың барлығының бірдей репродуктивті денсаулығы кінәратсыз болмаған кезде де оң нәтижелер бар. Өзге елдерге қарағанда біздің мемлекетімізде экстрокорпоральды ұрықтандыру арзан. Екі, кейде үш, тіпті 10 есе арзан болып келеді. Бірақ, бізде дәрі-дәрмек өте қымбат. Себебі олардың барлығын шетелден сатып аламыз. Бұрындары экстрокорпоральды ұрықтандыру зертханасына 40-тан асқан әйелдер жүгініп келсе, қазіргі уақытта жүгінетін әйелдердің орташа жасы 35-ті құрайды. «Бұл адамдар біршама сауатты бола түсті және экстрокорпоральды ұрықтандырудың не екенін біледі деген сөз.

— Жасанды жолмен ұрықтандыру әдісі бойынша мемлекеттік квота бөліне ме? Бөлінсе бұл квотаға кімдер ілінеді?

– Былтырға дейін квота медициналық көмектің тегін көлемі шеңберінде жүзеге асырылған. Мемлекет жылына еліміз бойынша 900 квота бөліп отырды. Биылдан бастап денеден тыс ұрықтандыру бағдарламасы міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесі аясында жүзеге асырылады.  Бір квотаға  мемлекеттен 800 мың теңге бөлінеді. Құнсыздануға дейінгі баға сондай еді. Одан кейін көбейткен жоқ. Құнсыздануға дейін ол ақша ЭКҰ-ға, дәрімен қоса алғанда, толық жететін. Қазіргі кезде бұл ақша аздық етеді. Сондықтан, мемлекеттен квота бөлінген күннің өзінде, соның ішінде 500-600 мың теңге дәріге қажет. Квота кімдерге бөлінеді? Мемлекет ақшасын оңды-солды шашпайды. Сондықтан, квотаны тек нәтижелілігі жоғары болатын жұбайларға бөледі. Бұл ұғым  әйелдің де, ер-азаматтың да ұрығы сапалы болуы керек дегенді білдіреді. Яғни, жасы қырықтан асқан, ұрығы жоқ, аналық безі жоқ жұптарға квота бөлінбейді.

—Ана атану үшін белгілі бір ұстаным, қағида болуы керек пе?

— Қазіргі кезде көп қыздар мансап деп жүріп, уақытын жоғалтып алады. Бірақ, әр арудың іштегі арманы – ана болу. Жақсы жігіт табамын деп жүріп, уақыт өткізіп алатындар бар. 25 жасқа жетпей тұрмыс құрып, 30 жасқа дейін 1-2 баланың анасы атанып отырғанға не жетсін?! Өкінішке қарай, қазір 30-дан асып отбасы құрып жатқандар көп. Ол уақытта организмдегі өзгерістерге байланысты түрлі ауруларға шалдығып жатады. Қазіргі кезде «әлеуметтік бедеулік» деген түсінік бар. Табиғи бедеуліктің түрлері аз, көбінесе суық тигізуден және түрлі инфекциядан болады. Әлеуметтік бедеулік – ана атану, әке болу уақытын кейінге шегеріп, табиғи мүмкіндіктерді жіберіп алу. Қазір мәселенің көпшілігі адамның өмір сүру дағдысынан да шығып отыр. Оның ішінде, жастардың телефонға телміру әдеті.

 

 

Жетістікке жетуге деген құштарлығы жоғары болады

ЭКО арқылы дүниеге келген сәбилердің болашақта денсаулығы қалай болмақ? 

— Бедеулік тұқым қуалайтын немесе туа бітті пайда болатын дерт емес. ЭКО арқылы туған 6 000 000 баланың денсаулық, интеллект, өмірде жеткен жетістіктеріне қатысты табиғи жолмен өмірге келген балалардан еш айырмашылығы жоқ екенін дәлелдейтін әлемдік статистика бар. Осы сұрақпен айналысатын әлемдік деңгейдегі институттар мәліметтерді ресми сайттарына жариялап тұрады. Тіпті, ЭКО арқылы өмірге келген балалар қабілеттірек, жетістікке жетуге деген құштарлығы жоғарырақ болады деген де тұжырым бар, себебі олар ата-ананың сарғайып, тым ұзақ уақыт бойы күткен, жан-тәнімен қалаған баласы және ата-анасы олар үшін қолындағы барын аямай, жан-жақты дамытуға бар күшін салады. Кей ата-ана бірден екі, үш балалы болғылары келеді, бірақ біз оларға ол ананың денсаулығына қауіп төндіретінін, одан да бір баланы өмірге әкеліп, жақсы тәрбие бергенін, қажет болған жағдайда тағы да біздің көмегімізге жүгінулеріне болатынын түсіндіреміз.

 

—Бос уақытыңызда немен айналысқанды ұнатасыз? Жалпы бос уақытыңыз болады ма?

– Ағартушылықпен айналысамын, ғылыми-көпшілік мақалалар жазамын. Бала кезімнен белсенді болдым, «Өзім істеймін!» деген сөз аузымнан түспейтін. Мектеп табалдырығынан 6 жаста аттасам да, бойымның биіктігінен кластастарым қатарындай көретін. Мектепте де, жоғары оқу орнында да, жұмыста да көшбасшы болдым. Бір орында отыра алмаймын, пайдалы іспен шұғылдануым керек. Идеяларым тасып жатады. 2000-жылдардың басында менің «Хабар» арнасына денсаулыққа арналған бағдарламаның жүргізушісі ретінде шақырды. Сондықтан жұмысым жайлы сұхбаттарымды екі тілде беретінмін. Осылайша, журналистер қатарына да белсенді кіріп кеткенімді байқамай қалдым.

 

– Сіз Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Әйелдер істері және отбасы-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның мүшесі болып та табыласыз. Ұлттық комиссия жұмысы тұрғысынан қандай мәселелерге жетекшілік жасайсыз?

– Ұлттық комиссия құрамында болғаныма 11 жыл, оны мақтан тұтамын, себебі Президентіміздің Жарғысымен тағайындалғанмын. Мен репродуктивті денсаулық, ана және бала денсаулығын қорғау мәселелеріне жетекшілік етудемін. Және де мен медицина саласынан жалғыз өкіл емеспін. Өзіме жүктелген міндеттемелер аясында тұрғындардың, жасөспірімдердің және балалардың репродуктивті денсаулығы саласын дамыту бойынша жұмыс атқарамын.

Әңгіме мынада: облыстарда гинекологтар көбіне акушерлікпен айналысуда, ал бедеулік мәселелері мен репродуктивті денсаулықты сақтау назарларынан көбінесе тыс қалады. Яғни жүйелі жұмыс жүргізудеміз.

 

– Репродуктология мен эмбриология саласының білгір маманы ретінде жұртшылыққа қандай кеңес берер едіңіз?
– Менің жас қыздарға айтарым, жас кездерінде күйеуге шығып, үйленіп, бала туып алыңдар. Өйткені, уақыт зымырап өте шығады. Адамның ұрығы шектеулі. Жас ұлғайған сайын ұрық та азаяды. Әйел адам тұр­мысқа шыққаннан кейін біраз жыл бала көтермесе, онда уақытты оздырмай, ре­продуктолог-дәрігерге көрінуі керек. Тіпті ЭКҰ жасауға да жасқа шектеу қойылады. Өйткені, 40-тан асқан әйелдің жатырында эмбрионның тоқтауы қиын болады. Дегенмен де жүкті болудың жылдам жолы – осы ЭКҰ.
Қазіргі әйелдер – жұмысбасты. Мансап қуып жүріп, ана болу бақытын кейінге шегереді. Ертеде Кембридж университетінің бір профессоры: «Кейінгі кезде әйелдердің бедеулігі жиіледі. Себебі, қан айналымы – жатырға емес, миға кетіп жатыр» деген. Сондықтан кез келген әйел ең бірінші міндеті – ана болу екендігін естен шығармағаны, бақыттың төресі де, киесі де бала сүю екенін ұмытпаған жөн.

– Әйелдер мерекесінде аналар мен  қыз-келіншектерге сыйлық беру – мерекенің ерекшелігі.  Жалпы сыйлыққа мән бересіз бе?  

– 8  наурыз баршамыздың  жүрегін шаттыққа бөлейтін шуақты  көктемнің алғашқы мерекесі болғандықтан ер-азаматтар өздерінің ардақты аналарына, сүйікті жарларына, ерке қыздарына ыстық тілектерімен қоса сыйлықтар табыс етеді.  Бұл ежелден келе жатқан дәстүр әлі жалғасын таба береді. Осы мереке қарсаңында айта кетейін, Елбасы әйелдердің рөлін қашанда жоғары көтеріп келеді. Әйелге қай жолды таңдаса да еркіндік берілген. Білім алуға да, жоғары қызметке баруға да, мансап қууға да, кәсіпкерлікпен айналысуға да. Сондықтан мен елімізде гендерлік саясат өте дұрыс жолға қойылған деп айтар едім. Десек те, ана болу миссиясын қыз-келіншектеріміз бірінші орынға қойса екен деген тілегімді тағы қайталаймын. Ұрпақ жалғастырудан артық бақыт жоқтығын бәріміз білеміз. Барлық қыз-келіншектерімізге: «Ана болуды ұмытпаңыздар!» дер едім.

 

Біздер, әйелдер де, аналарымызға, апа-сіңлілерімізге, келіндерімізге, құрбыларымызға  жүрекжарды тілектерімізді білдіріп, сый-сияпат жасауға асығамыз.  Сыйлықтың бағасы емес, адамға деген ыстық ілтипаты мен құрметі бағалы  деп түсінемін.

 

– Сұхбатыңызға рақмет!

 

 Гауһар Тұрсынқожа

 

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.