НАРТУҒАН ҺӘМ РОЖДЕСТВО

0
249

Көшермен бабамыз ұлыдалалық таным жүйесіне сәйкес төрт дүлей/стихия: су, от, топырақ пен ауаның тылсымдарына мойынсұнып, өз тұжырымын қалыптастырған. Жылдың төрт мезгілі әлгі төрт дүлейге бағындырылған: Көктем – Суға, Жаз – Отқа, Күз – Топыраққа, ал Қыс – Ауаға. Бұларды сәйкесінше жылтоқсан («жылға» сөзінің түбірінен), оттоқсан, күзтоқсан, желтоқсан атаған. Осыдан келіп қыстың басқы айы «желтоқсан» аталады. Жел – ауаның көшкіні. Өйткені, тоқсан күн қысты Ауа дүлей жел болып та, қар болып та билейді. Тоқсанның қақ ортасында өмір қаңтарылады: бейтарап ұстанымдағы «не өлім, не өмір» жоқ деген тұжырым билейді.
Қыстың соңғы айында Ұлы Даланы ақ боран басады, бұл да Ауаның қысқы сипаты. Содан барып ол ай «ақпан» аталған.
Бұнымен қоймайды, Алаш деген арғы бабамыз Желтоқсан айын соғымнан бастайды. Бірақ бұл бүгінде құлқынның қамына айналып, қысқа ет қамдау науқанына айналып кеткен. Ал ежелгі нұсқасы – ұлы Өмірдің көзі болып табылатын жарықтың қайнары – Күннің құрметіне құрбандық шалу еді. Бұл күнге бас ию не оны құдай тұту емес, ғарыш заңдарына бағыну еді, ғаламдық балансты сақтаудың бір жоралғысы – құрбандық. Ол шара барлық діндерге тән бүгінде. Бұл – Күнге ғана емес, түнекті серпіп, ұлы Жарыққа жол ашу болатын.
«Береген қолым – алаған» принципі пенделік өмірден тыс Ғаламға да тән. Ал оның астарында ұлы Жаратушы Нұр-Сәуле тұратын. Тіпті, кедей-кепшікке дейін бірігіп бір ірі малды сойып, оны 12 жілікке бөлетін де, жеребемен бөлісіп алатын. Бұл да діни емес, тәңірлік дүниетаным жоралғысы еді. 12 жілігіңіз аспандағы 12 шоқжұлдызынан тұратын Күн жүйесіне тікелей ықпалы бар ғаламдық Кеңістің құрылымын паш етудің белгісі әрі сол кеңістің амандығын ойлау болар. Бүгінгі кванттық қағида ғаламды 12 өлшемдік кеңістік ретінде мойындайды. Оны ата-бабамыз обастан білген. Сол себепті 12 тайпа бір хандыққа біріккен, 12 жыл бір мүшелді құраған.
Астрономия ғылымы жоққа шығара алмайтын Күн мен Түннің текетіресі бар. Ол жылдың 4 мезгіліне сай, екі рет теңеседі, екі рет күн мен түн алмасып тоқырайды, Күн мен Түн тайталасады. Бұл – жай ғана механикалық нәрсе емес, жердегі тіршілікке тікелей гео-тео қуатымен әсер ететін кванттық құбылыс еді. Міне осының шешімін Алаш баласы ғана емес, адамзат әлгіндей құрбандық принципін тапса керек.
Күннің қысқы тоқырауы сәйкес келетін 22 желтоқсаннан басталатын бір апта көптеген халықтарда тойланады, атап өтіледі. Ал қазақ мұны «соғым» аталатын құрбандықпен атап кетті. Бертін келе түрлі идеологиялар оны бірте-бірте тықсырды.
Дегенмен, салтанатты дастарханда бауырсақты шашып тастау күннің шапағының белгісі іспетті еді, ал қайғылы жағдайда жеті шелпек пісіру дәстүрі әлі бар.
Өмірді бүкіл субстанцияның бір бірімен қарым-қатынасының нәтижесі ретінде қарастыратын ежелгі Далалық рухани-танымдық жүйеде (ол – толыққанды рухани-астрономиялық-космогониялық жүйе болатын) барлық Жақсылық пен Жамандық нысандардың өзара қатынасынан екенін жақсы аңғарып, соны реттейтін қатынас ережелерін өмірге жоралғы түрінде сіңірген екен. Тәңір – таң атырушы, жарық беруші, Жақсылық пен Жамандықты, Жарық пен Түнекті теңгеруші (баланстаушы) құдырет. Бұл – Аллатағаланың бір сипаты. Сол таным бойынша Күн жылына бір рет өліп-тіріледі-міс. Бұл да Жарық пен Түнекті теңгеруден шығатын заңдылық қана емес, Жарықтың мәңгілік сипаты. Өліп-тірілмей мәңгіліктің жоқтығын ескерген қағида еді. Ол «өлім» жыл сайын 21-22 желтоқсанда болады да, ғаламдық құдыретпен үш тәулік бойы Нұр-Сәуле қайта туады. «Сәуле» сөзі де жарықтың көктен саулайтынын бейнелейтін ұғымнан туған: «саула».
Күннің қайта туу сәті ол өлгеннен кейін 3 күннен соң кәзіргі күнтізбеде 25 желтоқсанға келеді. Бұны түркітектілер Нартуған/Нартукан атайды. Шұбаш, татар-башқұрттарда сақталған. Қазақта жоралғы түрінде емес, адамның есімі ретінде Нартуған Нұртуған сақталды. Белгілі Нартуған жыраудың есімі осыдан. Бұл күн айтулы мереке ретінде талай жұртта сақталып, әртүрлі пішін мен сипатта аталып өтіледі: мадиярда/венгер – «карачун»/қаратүн; полякта «қызылжұмыртқа күні», шұбашта – нартукан т.с.с. Ал қазақ бұны айтулы мереке ретінде емес, соның жұрнағы болған құрбандықты «соғым басы» ретінде өзгертіп, тұрмыстық салтқа бейімдеп атап кеткен.
Қазақта бүгінде қасиетті сәулені «нұр» дейді, бірақ бұл ежелгі «күн» ұғымы болатын да оны «нар» атаған. Маңғол жұрты әлі солай атайды. Ал айды «сар» атаған. Армяндардағы Саркисян тегі түркілік «сар кісі» тіркесінен еді, мәні қасиетті кісі деген мағынада. Бұл тектес армяндардың тегінде абыздық қасиеті бар баба болғанын шамалаймыз. Ол баба армяндарға христиан дінін енгізген болуы да ықтимал.
«Нар» мен «сар» сөздері далалық танымның жұрнағы бола тұра, тамырын сонау Бабыл заманынан бұрынғы дәуірлерге апарады. Бабылда талай жұрт бас қосқан дәуірде ебірейлер «сар» – ай ұғымын қадыр тұтып сіңіріп алғандықтан, оларда «Сара» есімі сақталған. Бұл есімді қазақ та жатырқамайды. Әйгілі айтыскер Сара апамыздың есімі солай. Оны ебірейлерден емес, есте жоқ ескі дәуірдегі танымнан тартып, дейтүркілер есім еткені бізге жетіп отыр. Сара – бүгінгі Айнұр есімінің ежелгі нұсқасы еді. Бұны бірді айтып, бірге кету емес, мәселені тақырыппен көмкеру деп ұғыңыз.
Айтып- айтпай не керек, 25 желтоқсан – Нартуған күні. Бұны Еуропада «Рождество» дейді де, оны Иса пайғамбар дүниеге келген күнмен шендестіреді. Алайда, бұл жерде саясат араласқан идеология бар. Еуропаны жайлап кеткен қалың түркілер осыдан 2000 жыл бұрын Рим империясына қатер төндіре бергендіктен, оларды идеологиялық ауыздықпен басқару ойластырылып, ақыры тәңірлік танымнан христиан діні қалыптастырылды.Және де 4 ғасыр өткен соң ғана Иса пайғамбар сол діннің басиесі болды. Міне сол кезде Көк пен Жердің арасын жалғаған мифтік көкшырша «Йол/йөл» (Көк пен Жерді жалғайтын «жол» сөзінің нұсқасы) болып Рожествоның басты атрибутына, ал Нартуған пайғамбар күніне айналып шыға келді. Бірақ ол кезде Нартуғанның да мәні туылыс болғандықтан, евротүркілер «рождествоны» жатырқаған жоқ, өз танымы ретінде қабылдады.
Әрине, біздің мақсат – абырой бере қоймайтын діннен саясатты ажырату ісі емес, көзге көрініп тұрған қисын мен тарихи жайтты жария ету, ұлттық құндылығымыздың ауқымы мен тұңғиығын паш ету ғана.

Серік Ерғали, мәдениеттанушы

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.