Томсен, Oлжастар кигізген сауатсыздық ноқтасы

0
257

Түркітану саласында сауатсыздықтың асқындағаны сонша, О.Сүлейменовтың «түркі сөзі» деп бізді қуантқан «Кура-кора» дегені ешқандай да «ограда», «стена» емес, кәдімгі өзен атауы.

Слово эпосында байырғы автор анау келе жатқан аттыларды осы Кура өзенінің жағасын жайлаған Куралаити еліне дейін тоқтаусыз жүріп барды деген болатын. Ондайға түсінігі мүлдем жетпеген бүгінгі танымсыздар атауы географиялық картада жазулы тұрған Кура өзенін де тани алмапты. Әнеки, анау картаға қараңыз. Армения мен Әзербайжан жерінің арасында, Аракс–Кура ойпатын кесіп өтіп, жарыса аққан қос өзен анау. Екеуі бірігіп, Каспийдің Оңтүстік Батыс шетіне құйылып жатыр. Сонымен географиялық атауларды білмейінше түркітанушы болам дегенді ойламау керек.

Скандинавия жазуларын оқыды деген В.Томсен Орхон-Енисей ескерткішіндегі тексті ашып бергелі ғасыр өтті. Одан алынғаны мән-мағынасы тамтықсыз бес-алты сөйлем. Соның өзін түркітану саласындағы жетістік ретінде қарап, мектеп оқушылары мен студенттерге жаттатып жүргелі де жарты ғасыр. Тегінде байырғыдан қалған жазулардың сыры ашылар болса, одан үш түрлі жағдай күтілетін. Бірінші — бастан өткен өмірге қатысты теориялық мәліметтер. Екінші — өркениетті қалыптастырудағы практикалық жұмыстар. Үшінші — байырғы бабалар «кейінгі ұрпақтар көзімен көріп, қолымен ұстасын» деп қалдырған материалдық заттар.
«Томсен оқып берді» деген Орхон-Енисей ескерткішінен шығарып алған бұндайларың қанеки? Иә, ағайындар, Томсен берген бес-алты сөйлем ешкімге пайдасыз, тіпті керексіз бірдеңе. Оған қоса Орхон ескерткішін Енисейдікімен бірге атау қате. Орхон ескерткішінде сөз боп тұрған дүниелер соншалықты күрделі және бай мағлұматты екені сырт көзге ашық байқалады. Яғни, бұл ескерткішке қатысты автор бірнешеу дегенің. Оған қоса оның екінші жағында қытайша жазулар бар. Оның өзі жеке автордың дүниесі. Енисейдегі жағдай бұндай емес қой. Ол өте шағын көлемде. Жалғыз автордың бүгінгі ұрпаққа қалдырған дүниесі. Ең бастысы ашық аспан астында қалдырған жазуларда кісі есімдері көрсетілмейтін заң бар. Тек осы жағынан қарағанда да Томсеннің айтқандары өтірік екендігі айқын. Білге қағанды басқалармен қосып, жолай жапсырып тұр.
Томсеннің бізді алдағаны түркіта-нушыларға ғасырлық нәпақа болды. Сол уақыт мезгілінде ешкімге пайдасы жоқ, мән-мағынасы ашылмаған бос сөздік алданышты ермек еткен жиындар түркітанушы деген атауды даңғазалатып келді. Біздің замандағы түркітанушылар «түркі» атауы нені білдіретінін ажырата алмайды. Байырғыдан қалған жазуларды зерттеу кезінде көне сөздерді түсінуге танымы жетпегендер терминдерді жаппай бұзумен айналысты. Сөздегі дыбыстарды қысқартты. Тиесілі дыбыстарды басқа дыбыстармен алмастырды. Батыстық зерттеушілер өздерінің тіліне ыңғайлы болу үшін көне сөздегі «а» дыбысын «о», «е» дегендермен алмастырды. Сөздерді қысқартып қолдану кезінде керексіз дыбыстарды жалғай берді. Осындай алақолдықтың кесірінен Батыстағы көне кітапханаларда сақталып келген байырғы жыр-дастандарға дейін кісі баласы тани алмайтын мәтінді болып шықты.
Танымсыздық меңдеген ұрпақта матлогика атауымен жоқ еді. Соның нәтижесінде ауызда оңай айтылады деген көне дәуірлік терминдердің өзін бұлар быт-шыт қып өзгертті. Мысалы, ең оңай атау — Адай. Жаңа замандық зерттеушілер оны бір жазуда АД деп берсе, екінші біреулері ДАЙ деп жазған. Сөзтанудан мақұрым болған батыстық зерттеушілердің қайсыбіреулері өздерінің шығу тегімен байланысты ұстанған мынандай шам-шырағына қараңыз: «Русичи — это Дажьбога внуки». Сонда бұл не? Орыс тілді зерттеушілердің алдына ұстаған осындай шам-шырағына еліктеген біздің Олжас Сүлейменов өзінің атақты «АзиЯ» кітабында түркітұқымдастарға «собака вождь» тотемін ұсынды. Сонда түркі тұқымдастар иттен туған текті болуға тиісті екен.
Осыған лайықтап О.Сүлейменов фольклордағы Ақтайлақ, Қызылтайлақ атауларын төбет итпен байланыстырды. Түркітанушылар болса бұған еш қарсылық көрсетпеген күйі әлі келеді. Томсен «ашқан» жаңалықтан бері қарай азиялық түркітанушыларға ұстаздық еткендердің арасында О.Сүлейменов бар. О.Сүлейменовтың ортаға берген шығармаларында кітап сыртындағы атауы қандай болса ішкі мәтіндегі ой-жүйесі де дәп сондай Лай.
Бұл тек қана «Глиняная книга» поэмасына қатысты емес, барлық шығармасына түгелдей ортақ белгі. Олжастың өзі жазғандай «книга-псих». Мысалы, кейіндеу берген «Пересекающиеся параллели» кітабының атауына қараңыз. Табиғи заң бойынша параллель атауы иеленген сызықтар бір-бірімен еш жерде қиылыспайды. Қанша созсаң да сол параллель күйін сақтайды. Параллельдерді зорлықпен қиылыстыруы өзін өзі «я – отличник по математике, инженер-геолог, историк, лингвист, славист, профессионал-писатель» деп даңғазалап келген Олжас үшін оп-оңай ғой. Өйткені бұл зерттеушінің қаламына ілінген терминдердің қай-қайсы да шатқыаяқты. Мысалы, немасқа берген анықтамасында оны «неговорящий, дикоговорящий, непонимающий» деп түсіндіреді. Сонда бір немасқа тиесілісі бір-біріне қарама-қайшы үш сөз.
Италияға елші боп барғанда 10 мың данамен шығарып келген «Язык письма» жалпақ кітабында «Пасха» атауына берген анықтама сияқтысында «баран, мясо» дегенді келтіреді. Ағайындар-ау, Пасха кезінде қой сойып, ет таратып жатқан кімді көрдіңіз? Әуелім, қазақтың текеметін О.Сүлейменов «одеяло, покрывало» деп берген. Жерге төсейтін текеметті кім одеял етіп, үстіне жамылуда? Немесе покрывало етіп жүктің үстіне бүркеуде? «Слово о Полку Игорове» эпосын зерттеу арқылы түркінің мың бір сөзін тауып берді деп, Олжасты сыртынан мақтап келгеніңіз рас. Сондағы басты бір сөз мынау: Кура — кора, ограда, стена. Бұл атаудың нысанаға айналғаны мынадан: «Слово о Полку Игорове» эпосында «аттылар желе жортып, Кураға дейін тоқтамай барды» деген сөйлем бар. Осыны зерттеушілер Кураға байланысты көп айналдырған.
«Слово» зерттеуші орыс фольклористері Кура деген атауды «тауық шақырғанға дейінгі уақыт мезгілі болар» деп көрсеткен. Олжас болса бұны «Қора, шарбақ, қабырға» деп түсіндіреді. Сонда көз көріп тұрған қарыс қадамдағы бұндай белгілерді ат үстіндегі желісті кісілер нысанаға алушы ма еді? Ондай жүрістілер алысты көздейді. Олжас айтып тұрған жағдайды қарасақ, ат үстіндегілердің аула ішінде ойнаған бес-алты жасар сәбилердің шыбықты ат қып мініп, өзара жарысқандары секілді күй. Бұнымен салыстырғанда анау жоғарыдағы зерттеушінің «тауық шақырған кездегі уақыт» дегені ойға сиымдырақ. «Слово» эпосынан О.Сүлейменов түркі сөздерін тауып берді» деген біздің қуаныш әлгі тап-тақыр тастың үстінде самсаған жемісті ағаш өсіпті деген секілді күй. Сөз мағынасын түсінбей, терминтану дегеннен құралақан күйде түркітанушы болу мүмкін емес қой.
Түркітанудың тұтас ғасырға жалғасқан атауы мен оның шынайы болмысы сай емес. Өйткені сөз мағынасын түсіну былай тұрсын, байырғылардан жеткен жазулардың болмысын ажыратуға білім жетпейді. Жер бетіндегілердің арасында аса дарындының бірі Орыс хан. Осы Орыс ханның алуан түр-лі бүркеніш атпен жазған шығармалары көп. Содан қайсыбірі бүгінгі біздің ақыл-ойды сынау үшін әдейі жазылғандай, сайқымазақ кейіптегі. Соның бәрін қаз-қалпы көшіріп алып, тарихи оқиға ретінде көпшілікке ұсынып жүргендер бар. Бұныңыз алдыңа келген шығармаға талғаммен қарайтындай қабілеттің жоқтығынан.
Бәрінен де сорақысы түркітану мәселесінен қазіргілерге төраға боп жүргендердің ғылыми атақтылар екеніне қарамастан орта мектептік білімінің жоқтығында. Ұяттың зоры осында. Орта мектепте оқытылған пәндерден ештеме алмай шыққаныңда. Қазіргі жаңа қазақтарда түркітанудан басшылық жасап жүрген, түркітанудан жиын өтсе төрде отыратын россиялық екі ғылым докторы бар. Бұл екеуі біз егемендік алған кезде «Казахстан. Летопись трех тысячелетий» деген қолжазбасын 100 мың дана ғып Алматыда 1992 жылы шығартқызды. Іліми сауатсыздықпен қоса географиялық сауатсыздықтың нағыз шежіресі осы кітапта. Саясатты көздей отырып жазылған бұл кітапта қазаққа телінгені үйсіз-күйсіз жүрген қаңғыбас атауымен қоса одан да сорақысы жер көлеміне қатысты. Қазақтың бар иелігі Әмудария мен Сырдарияның Аралға құяр сағасының төңірегінде ғой. «Одан арыға сенің құқың жоқ» деген мағынада. Соның дәлелі ретінде бұл екі автор 7-8 өзеннің ескі-жаңа атауын ойша көшіріп әкеліп, Сырдария мен Амударияға жапсырған. Бұлардың қаламұш арқылы көшіп-қонған сол өзендердің арасында біздегі Жайықтың көне тілдегі атауы бар. Россияда ағып жатқан Ока өзені бар…
Баяғыда болып, бүгінде кеуіп кеткен өзендер емес, көз алдыңда жарқырап ағып жатқан тірі өзендердің орнына қаламұшымен зорлық жасаушы бұл екі автор сонау Оңтүстік Кавказ жақтан ағып келіп, Каспийдің Батыс жағына құйылған қазіргі Аракс өзенін «Әмудария» деп жала жабуда. «Аракс дегенің Әмудария» деп нығыздайды. Міне, сауатсыздықтың көкесі!
Түркітану саласында сауатсыздықтың асқындағаны сонша, О.Сүлейменовтың «түркі сөзі» деп бізді қуантқан «Кура-кора» дегені ешқандай да «ограда», «стена» емес, кәдімгі өзен атауы. Слово эпосында байырғы автор анау келе жатқан аттыларды осы Кура өзенінің жағасын жайлаған Куралаити еліне дейін тоқтаусыз жүріп барды деген болатын. Ондайға түсінігі мүлдем жетпеген бүгінгі танымсыздар атауы географиялық картада жазулы тұрған Кура өзенін де тани алмапты. Әнеки, анау картаға қараңыз. Армения мен Әзербайжан жерінің арасында, Аракс–Кура ойпатын кесіп өтіп, жарыса аққан қос өзен анау. Екеуі бірігіп, Каспийдің Оңтүстік Батыс шетіне құйылып жатыр. Сонымен географиялық атауларды білмейінше түркітанушы болам дегенді ойламау керек.
Иә, Томсен басқа кигізген сауатсыздық ноқтасы білімсіздікті қалыңдата келе көз алдыңда ағып жатқан өзендерді көрмейтін мешеулікке жеткізді.

Мағрипа Шөжеғұлқызы,
физика-математика ғылымдарының
кандидаты, доцент

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.