Әлемге аты мәшһүр Баттал еді…

0
353

Күллі түркі жұртына аты мәшһүр тарихшы Габделбари Габдуллаұлы Сейітбатталов 1880 (кей деректерде1883) жылы Самара губерниясы Бозаулык уйезі Жаңа Актай ауылында егінші отбасында дүниеге келген. Ол басында өз ауылында, кейін Орынбордағы Керуенсарай және Қарғалы медресесінде оқыған. Аз уақыттан кейін Троицкийдегі «Расулия» медресесіне оқуға бармақ болғанымен, қаражат таба алмайды. Сондықтан ол қазақ сахарасына барып бала оқытады. Біраз қаржы топтаған соң Троицийге келеді. «Расулия» медресесіне түсіп, араб тілін құлшына оқиды, тәпсір мен хадис үйренеді. «Расулияда» кезінде, сонда ұзақ уақыт ұстаздық еткен Сабыр Қасенмен достасқан. Бұл адам көне кітаптар сату, таратумен шұғылданатын.
Г. Баттал одан көп кітаптар алып оқыды. Оқыған кітаптарының арасында Г.Искакий, Г.Камал еңбектері бар еді. Бұл шығармалар Батталдың болашақта ұлттық әдебиетке бет бұруына түрткі болды. Кейіннен өзі де Ақмолла ақынға арнап «Ақмолла» атты бірнеше шығарма жазды. Шығарма 1903 жылы Қазан қаласында басылып шықты.

Г.Баттал «Расулиядағы» кезінде Мысырға бару туралы ойлағанмен, ол ойы іске аспауға айналады. Өйткені, 1904 жылы орыс-жапон соғысы басталғанда оны әскерге шақырады. Көп кешікпей ұстазы Зайнулла хазіреттің жолдамасын алып, жалған төлқұжатпен Мысырға қарай жолға шығады. Каирде оны енді жасы өткен деп бірден оқуға қабылдамайды. Бұл жерде ол жоғары курстарда жүріп, араб тілін құлшына үйренеді, тарихи мақалалар оқиды. Кейін Г. Баттал «Әл-жәдидә» газетінде мақала жариялайды. Габделбари бұдан кейінгі жерде, түркі мұсылман жұртында таралатын басқа газеттерге де мақалалар жаза бастайды. Каирде ол ислам философтары Шейх Мұхаммед Габдеһ пен Жамаледин Ауғани туралы және «Магишат жолдары» деген шығармасын жазып тәмамдайды. Бұл еңбегі 1908 жылы Қазанда басылды. 1908 жылы Мысырға дүниежүзі мұсылмандары конгресін өткізу мақсатымен Исмаил-бек Ғаспыралы келді әрі ол өзінің осы мақсатын іске асыру үшін газет шығару ісін қолға алды. Бұл газетке араб тілін жақсы білетін білімді адам керек болды. Таныстары И.Ғаспыралға Г.Батталды ұсынды. Сөйтіп ол екеуі газет шығару ісіне кірісті. И.Ғаспыралының татарша жазған мақаласын Г.Баттал арабшаға аударды. Газет аптасына бір мәрте шығуы тиіс еді. Десе де, конгресс идеяны қабылдамағандықтан, газеттің 3-4 саны шығып тоқтады. И.Ғаспыралы ұлтқа білімді адамдар керек деп, оны елге қайтуға һәм «Тәржімән» газетінің 25 жылдық мерейтойына шақырды.
Г.Баттал жоғарғы курстағы оқуын аяқтаған соң Одесса арқылы Бақшасарайға қайтты және мәжіліске қатынасты. Мерейтойға келген ұлтшылдармен, И.Ғаспыралының замандасы Й.Ақшорамен танысты. Г.Баттал Қырымнан Орынборға қайтты әрі онда ағайынды Шакир мен Закир Рамиевтер жағынан баспадан шығатын «Уақыт» газеті, «Шора» журналының қызметкерлерімен жақыннан барыс-келіс жасады. Біраз уақыт сол жерде қызмет етті. Г.Баттал 1908 жылы және де әскерге шақырылды да, 1909 жылға дейін армия қатарында болды. Дегенмен, ол әскерде жүргенде денсаулығына байланысты әскери саптан босатылды. Г.Баттал Орынборға қайтты. Онда «Уақыт» газетінде, «Шора» журналында жұмыс істеді. Кейін Троицкийге көшіп барып жекелер ашқан мектепте тарих пен әдебиет пәні бойынша дәріс оқыды. Осы кезде ол өзін танымал еткен «Түрік-татар тарихы» деген еңбегін жазды. Бұл жерде жүріп болашақ әйелі Газизамен танысты. Олар 1913 жылы үйленіп, Қазанға көшті.

Қазанға қайтып барысымен, «Жұлдыз» газетінің 1000 санының шығуына орай мереке ұйымдастырып жүрген Һ.Мақсудимен кездесті, һәм оның шақыруымен «Жұлдыз» газетіне жауапты хатшы қызметін атқарды. «Жұлдыздағы» істеген істері Г.Баттал үшін оңайға түспейді. Себебі Татар әлемі үшін аса маңызды көп мәселелерде оның көзқарасы Һ. Мақсудимен сәйкес келмейтін еді.
Г.Баттал ақпан төңкерісінен кейін газеттен кетті. Ақпан төңкерісі оған ұлттық мәселелерді көтеріп, ірі саханаға шығуына мүмкіндік берді. Ендігі жерде газет өзі үшін кішкене майдан екенін сезді. Г.Батталдың бұл жұмысынан кетуіне себеп те табылды. 1917 жылдың 16 мамырында Николай ІІ тақтан бас тартқаны туралы елдегі жағдайды баяндаған мақала жазды. Бірақ, Һ.Мақсуди газетке мақаланы барынша қысқартып, жұмсартып бастырды. Г.Баттал мақаласын өз жазғаны бойынша бастыруды талап етті. Һ.Мақсуди бұған келіспеді.
1917 жылдың маусымында «Ұлттық Шора» басылымы түркістандағы түркі халықтарымен бірлесу идеясын көтерді әрі ондағы саяси жағдайды білу үшін делегеция жібермекші болды. Г.Исқақтың ұсынысымен Түркістанға Г.Баттал, Б.Хабиб, И.Сайфілмәліктерден құралған делегация аттанды. Барлық жерде болшевиктермен тіл табыса алмағандықтан олардың бұл сапары нәтижесіз аяқталды. Ол Қазанға келген соң Ф.Туктаров шығаратын «Құрылтай» газетіне жауапты хатшы болып орналасты. Десе де, аталмыш газеттің ғұмыры ұзаққа бармады. 1918 жылы Кеңес билігі жағынан жабылды. Жергілікті Кеңес үкіметіне бірнеше мәрте талап-арыз түсіргеннен кейін, биліктегілер Ф.Туктаров газет редакторы болмауы керек деген шартпен Г.Батталға жаңа газет шығаруға рұхсат берді.
Ж.Уәлиди редактор, Г.Батталдың өзі жауапты хатшы болды. Тек Кеңес билігіне оппозициялық көзқарасты ұстанған «Құрылтай» газетінің 13 саны ғана шығып, ұзамай жабылады. Г.Батталдан басқа газет шығармау туралы қолхат алады һәм оған Қазаннан кетуін талап етеді. Қысым болғанмен, Қазанда қалды әрі «Құрылтай» баспасының ұсынысымен М.Корбангалиев, Х.Бәдигый сынды ғалымдармен бірлесіп татар тілінде оқулық кітап жазды. Қазанды ақтар басып алған соң Г.Баттал қайтадан «Құрылтай» газетін шығара бастайды. Бір айдан соң Қазан қызылдардың қолына өтіп, ол қаладан кетуге мәжбүр болды.
1917 жылдың 22 маусымында Қазанда өткізілген біріккен съезде ішкі Ресей мен сібір түрік-татарлардың Ұлттық-мәдени үкіметі жарияланды. Осы съезде Г.Баттал Уфа қаласынан ұлттық мәжіліске уәкіл болып сайланады. Г.Баттал ұлттық мәжілісте түрікшілдік ұстанымда болды һәм Еділ-Орал штатының түп негізін құру үшін ұйымдастырылған 16 адамнан құралған комиссияда Г.Ибраһимов, Г.Шәрәф, И. Алкин, Г.Акчурин, С.Енгаличев сынды адамдармен бірге кіреді. Ұлттық мәжілісте ол Орынборда Башқұрт құрылтайын өткізіп, Башқұрт мемлекетін жариялаған һәм сонымен татар-башқұрт мәселесін көтеріп тарихи қиянатқа, ұлттық қозғалысқа зор зиян келтірген З.Уалиди мен ұлттық қозғалыстың сол қанатында болған Г.Ибраһимов, Ш.Манатов, М.Вахитовтарды ұлттық қозғалыстың тамырына балта шабушы деп айыптады.
1918 жылдың жазында Кеңес билігі мойындамаған Ұлттық-мәдени үкіметті Кеңес билігінің бұйрығымен таратылды. Г.Баттал басқа Үкімет мүшелерімен бірге Кеңес билігі орнап үлгірмеген Қызылжар қаласына кетуге мәжбүр болды. Бұл жерде ол ұлттық бөлім мүшелері Г.Еникеев, Ш.Алкин, Г.Кәрими, Г.Исхакый, Ф.Туктаров, Г.Буби, З.Кадыйри, Г.Терегуловтармен бірге «Ұлттық-мәдени мұхтарияттың» кешкі мәжілісін ұйымдастыруға атсалысып, «Маяк» газетін шығарып, өзі сонда жұмыс істеді. Көп өтпей Кеңес билігі мұнда да келіп жетті. Қызыл диктатура Омбыны алғаннан кейін, Ұлттық-мәдени үкіметтің мүшелері Түркияға кетуге мәжбүр болды. Бастапқыда Г.Баттал Томскіде тұрды. Ондағы университетте тарих пен әдебиет бойынша лекциялар оқыды. 1920 жылы Түркияға кетуді ойлағанмен, ол ойын іске асыра алмады. Қызылдар Томскі қаласын алған соң ол қуғынға ілікті әрі еңбек лагеріне жіберілді. Ол 1920 жылы 19 тамызда жалған құжатпен лагерден қашып шығып, пароходпен Астраханға кетті. Сонан Баку асып Грузияға, онан ары Иранға кетуды жоспарлағанмен бұл ойы тағы да іске аспады. 1921 жылы қыркүйекте М.Бигиевтің көмегімен Кронштанд арқылы Финлияндияға кетті әрі 1925 жылға дейін сол елде болды. Осы уақыт аралығында француз, фин тілдерін үйренді. Ыстанбұлдағы Әмин Рәсулзада шығаратын журналға ұлттық мәселелер туралы мақалаларын жіберіп тұрды. Финляндияда жүріп өзінің «Қазан түріктері» деген еңбегін жазды. Бұл кітапты кейін Түркияға көшіп келген соң баспадан шығарды. Г.Баттал осы еңбегі арқылы татар ұлтын Түркия еліне танытты.
1925 жылы Түркияға қоныс аударып, Ыстанбұлға тұрақтады. Ол Теркият (гүлдену) институтінде аудармашы болып қызмет етті. 1927 жылы Анкарадағы Баспасөз мекемесі орыс тілінен аудармашы ретінде шақырды әрі сонда зейнетке шыққанша істеді. Бұл мекемеде орыс тіліндегі мерзімді басылымдардан аударма жасады, тіл, тарих бойынша шығармалар жазумен, араб тілінен аударма істеумен шұғылданды. Сол барыста журналистік кәсібін де үздіксіз жалғастырды. Яғни, «Уақыт» газетіне, «Түрік юрду» журналына мақала жазды. Осылардың арасында оның XX ғасыр басындағы татар ұлттық қозғалысының басты тұлғаларының бірі Й.Акчура туралы «Йосыф Акчураның істері мен іздері» (1937), «Йосыф Акчураның түрікшілдігі һәм Ресейдегі істері» (1942), «Йосыф Акчураның қайтыс болғанына 10 жыл толуына орай» (1945) деген мақалаларын жариялады. Осы журналистік еңбегі үшін «Түрік тілі қорына» мүше болып қабылданды. 1927 жылы оның «Ресейден босқан ұлттар» атты кітабы басылды. 1928 жылы «Түрік-татар тарихы» деген кітабы шықты. 1928 жылы Й.Акчураның ұсынысымен қазан түріктері туралы көлемді екі мақаласы «Түркі елі» альманағында жарық көрді. 1962 жылы Ыстанбұлда «Мен бір жарық іздеушімін» («Қызыл дүние») атты кітабы басылды.
1948 жылы «Түрік тілі қоры» жағынан Г.Батталдың 810 беттік «Ірі қырғыз тілі сөздігі» басылды. 1958-1959 жылдарда ғалымның «Қазан түріктері» деген еңбегі жарық көрді. «Қазандағы түрік машһұрлары» сериясымен татар ұлтының әйгілі тұлғалары «Ризаэтдин Фәхретдин» (1958), «Муса Жаруллах Биги» (1958), «Галимжан Баруди» (1958), «Ике Максуди» (1959) сынды тұлғаларға арнаған еңбегі баспадан шықты. Бұл кітаптар басылып шыққаннан кейін Түркияда, Финляндияда, Америкада, Франциядағы түрлі баспасөз беттерінде мақалалар жарияланды.
Г.Баттал төңкерісшіл болумен қатар, тіл, тарих мәселелері бойынша жазған еңбектерімен тарихшы ғалым, кезінде татар баспасөзінде шыққан мақалаларымен қаламы жүйрік журналист ретінде танылған тұлға. Оның Қазан, Орынбор, Мысыр, Анкара, Ыстанбұлда шыққан газет-журналдарда жүздеген мақалалары жарияланған. Ғалым 1969 жылы Ыстанбұлда дүниеден өтті.

Сыламхан Еркінжан,
Л.Гумилев атындағы ЕҰУ-дың жанындағы
«Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының
аға ғылыми қызметкері,
Нұр-Сұлтан қаласы.

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.