Зерделі ұл, зымиян заң, зұлмат заман

0
124

Тарихтағы аса бір халқымызға жайсыз да, рахымсыз кезең – өткен ғасырдың отызыншы жылдары. Әсіресе, 37-жылдардағы сталиндік репрессияның зардабы орасан.

Осы бір зұлмат заманның нәубетін кино, газет-журналдар арқылы ғана емес, тікелей ҰҚК (КГБ)-нің архивтеріндегі қылмыстық істермен танысу барысында көз жеткізген едім. Небір жантүршігерлік, адам нанғысыз құжаттар үлгісін көрдім.

Заңдылықтың, тергеудің не екенінінен аздаған хабары бар мен, ондағы адам тағдырын оп-оңай шеше салған құжаттарды көріп бас шайқаудан басқа лаж таппаған едім.

Ойпырмау, Жапонияның қайда екенін, жапондардың кім екенін, бар-жоғын білмейтін ауыл қазақтарына Жапонияның шпионысың деп айып тағып, мойындатып, тағдырына балта шаба салған сұмдықтарды оқыдым.

Бір ғана, қылмыстық іспен, шағын қазақы аудан Ақтоғайдан (ол кезде Қоңырат ауданы болу керек) 65 адам халық жауы болып сотталып, он адамы бірден атылып, қалғандары дозақтың небір түрлерін көруге ұзақ жылдарға кете барған. Содан елге аман-есен келгені, мен білсем, үшеу ғана болатын.

Осы жазықсыздан жазаланғандардың біреуі – менің туған нағашы атам – Әменнің Құтжаны еді. Тоқырауын өзенінің бойындағы сол кездегі «Үш Өзек» колхозының басқарма төрағасы болып тұрғанда, жаламен айдалып кетеді. Сондағы бар кінәсі: елге сыйлы, беделі бар, ақынжанды, айналасына қамқор, еті тірі болғандығы. Бір ерекшелігі жүйрік, жорға мініп, жалпы жылқының жайын бір адамдай білгендігі екен.

Айдалардың алдында, аудан орталығына НКВД-ға шақырылғаннан-ақ, одан үйге енді қайтып келмесін сезген Құтжекең, ауданға жүрерінде, әдеттегідей жорға атын мінбей, жаңа құлындаған ала биені ерттейді де, үйдегілерге құлынын алып қалыңдар дейді.

Екі күннен кейін, шұрқыраған биенің дауысын естіп, үйдегілер сыртқа шықса, ала бие ер-тұрманымен, жүгенсіз, құлын қамалған қораның алдында тыпырлап тұр екен. Үйдегілер биені тыныштандырып, құлынына қосып, ертоқымын сыпырса, оған қоса дорба байланғанын көреді. Ашса, дорбадан жаңа туған ұлына деп алып, беріп жіберген жас баланың киім-кешегі, ойыншықтар, т.б. үй жабдықтары шығады. Төрт баласының кенжесі – Ғазиздің (Ақтоғай өңірінде танымал адам дәрігері болған) қырықынан жаңа шыққан кезі екен.

Аудан басында бала-шағасына керегін алып, дорбаға салып, ертоқымға байлап, НКВД ға жеткен соң жануардың жүгенін сыпырып (оралып, бірдеңеге ілініп қалмасын десе керек) биені ауылға қарай «Шу!» деп айдап жібереді. Сонда мал жайын жақсы білетін Құтжекең, биенің жас құлынына қайтсе де жететінін, өзінің қайтпайтынын елге сездірген екен.

Жарықтық, сол кеткеннен оралмай, 1943 жылы Волго-Вятск қаласында (атақты Беломорканал құрылысында) орыс басбұзарларының қолынан қаза тауыпты. Осыны, айдаудан аман қайтқан, үшеудің бірі – кейінде «Дала академигі» атанған, атақты шопан, 98 жыл жасаған Көпбаев Зікірия марқұмнан естіген едік.

Ақтоғайдағы ағайындарды «Жапон шпиондарына» айналдырудың алдында Голошекиннің «Кіші октябрь» мақсатты науқанының басталуы тұр. Сол 1937 жылы қазақтың қаймаққа шығар асылдарын жаппай қудалау мен жазықсыз жазалау басталған еді.

Арқаның асыл ұлы, ұлтжанды азаматы, мемлекет және қоғам қайраткері, сырбаз ақын Сәкен Сейфулинді тұқырту жолында Қарағанды облысының сол кезгі басшылары Асылбеков, Гатаулиндерді қамтып, құйтырқы ойлы осы схема бойынша аудан деңгейіне түскен. Түрлі азаптау мен қинау арқылы кейбіреулеріне кінәларын мойындатқан. Сол бір жасанды қылмыстық іспен 65 адам, кілең ауданның бетке ұстар азаматтары, жартысына жуығы менің нағашы атам сияқты колхоз басқармалары болатын (ол кезде колхоздар, кейінгі ірілендіру кезеңіне жетпеген шағын еді). Мен көріп, оқыған қылмыстық істен бөлек басқа да істер бойынша осы Ақтоғай ауданынан жалпы саны 231 адам жазықсыз жазаға тартылған екен, мұрағаттар мәліметі бойынша.

Өзім қолыма алып, оқыған қылмыстық іс материалдарымен таныса отырып, тергеуге алынғандардың кейбірінің азаптауға шыдай алмай, өзі көріп білмеген Жапонияның қалай агенті болғанын мойындап, облыстың басшыларының бірін «мені азғырып көндірді, «вербовать» етті», – деп көрсетуге мәжбүр болғаны анық байқалды.

Айта кететіні, мен атап отырған қылмыстық іспен, нақақтан жазаланған 65 адам, біркелкі емес, арасында аудан көлемінде басшылықта болған бірер азамат аса сауатты, қос тілді тең меңгергендері, қайта-қайта кеңес өкіметіне берілгендігін, кінәсі жоқ екенін айтып, аппеляцияға хат жазғандары да болды. Ал көбіне еті тірлігі арқасында белгілі бір дәржедегі қызметке басшы болып көтеріле бастаған қарапайым жандар еді.

Тағы бір жайт-8 томнан тұратын қылмыстық істің бірінші жартысында сол кезгі аудандық НКВД-ның бастығы негізгі айыптаушы, жауапқа тартушы, тергеуші болып басты рөлде жүрген. Істің екінші

жартысында оның аты мүлдем кездеспеді. Кейін белгілі болғандай, іс бітпей жатып, оның өзі де көрсетумен жауапқа тартылатын болып, кабинетінде табелді қаруымен өзін-өзі өлімге қиған екен. Оған таңдануға да болмас өйткені сол НКВД-ның одақтық басшылары Ягода мен Ежовтар да өз қазған орларына өздері түсен жоқ па еді.

Сұрқия заман, сұм тағдыр бәрін теңестіріп жіберді.

Саяси қуғын-сүргін құрбандарын, тарихтың қаралы күндерін ұмытпауымыз керек. Жазықсыз қуғын-сүргінге түсіп, ғұмыры кесілген жандардың аруақтары баршамызды қолдап, қорғап жүргей.

Қосымша «Ақтоғайдың мен де бір баласымын» атты өлеңімнен үзінді жіберіп отырмын

Үлгі тұтып өлкенің бар асылын,

Өтіп келем бір бірлеп, әр асуын.

Кір келтірмес киелі топыраққа,

Ақтоғайдың мен де бір баласымын.

Маңдайымнан сипаған, еркелетіп,

Осында ұқтым мейірін нағашының.

Әлихан мен Әлімхан, Жақыптардай,

Көсемдерін таныдым Алашымның.

Асылдардай аталған жоғарыда,

Нағашы атам, құрбаны жұрт жаласының.

 

Көпболсын БЕКМАҒАНБЕТ,

доғарыстағы полиция полковнигі,

ҚР ІІМ-ңің Құрметті ардагері,

Ардагерлер Орталық кеңесі төрағасының орынбасары

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.