АБАЙ – ХАКІМ ЕМЕС, Хакімдікті ҰҚҚАН ДАРА АҚЫН

0
86

Фарабиді Абаймен
тең ұстайық

Әрине, еліміз осындай мерекеге ықыласты дайындықпен кірісіп жатқанда, менің былайша тыныс белгіге салмақ салып мақала жазуым, қайсыбір бауырларымызға ұнамауы мүмкін. Әсіресе, соңғы жылдары «Абай – хақім» – деп шырылдап жүрген Абайтанушы ғалым бауырларымызға. Мен біреуге ұнау үшін, немесе қарсылық көрсету үшін емес, әлем таныған ақын Абайды сол ақындығына сай ұлықтауды, таза ақындығына – жамалған жамау сияқты хакімдікті қоспау керектігін айтқым келіп отыр. Қарсыласу үшін емес, түсінісу үшін. Дінде – қарсылыспайды, дінде – қоштайды, қол ұстасады, бірігеді. Әрине, Абайды хакім еткісі келіп жүрген ғалымдарды да түсінуге болады, ешкім өз еңбегін жоққа шығарумен оңай келісе қоймас. Осыған орай алдын ала ескертерім, мен де осы мақаламен ешкімге кесімді үкім айтқалы отырған жоқпын. Үкімді Алла ғана айтады. Менікі, ойлану үшін; «бетегеден биік, жусаннан аласа болып» ортаға әділ де иманды пікір тастау. Шынтуайттап келгенде ілімші ретінде, дінге, оның Алла берген абыройына жанашырлық танытуым. «Мұхаммед» сүресінің 7-ші аяты; «Ей, мүміндер! Сендер Аллаға жәрдем берсеңдер, сендерге Алла жар болып қадамдарыңды нықтайды» дейді. Алла сенен мұқтаж емес, саған беретініне де. Бірақ Алла адамға қандай бақ сыйлаған. Адамды өзіне көмекші етіпті! Онда біз неге, Аллаға, оның айтқан дініне көмектеспейміз? Бұл сөз дін ұстанған әр мұсылманға айтылған аманат емес пе?.. Жәрдемді Алла адамға айтып тұр. Арғы жағында қандай сыр бар!.. Менің мақалам осы орайда жамағатты әңгімеге тартады.
Дінде – кімге де болса, әсіресе діндарларға көрсетілер – құрмет, берілетін баға, тіршілік иесі пәнданың тірлігіне ылайық болғанын мақұл көреді. Абайдың ақындығы туралы емес, кейінгі кезде ғалымдар оған жамап жүрген хакімдігі туралы айтқалы отырған бұл ақиқатты, бүгін айтайық, ертең айтайық, әйтеуір түбі иманы бар біреу осылай Алланың әмірімен әділдік үшін айтары хақ.
Рас, бүгінгі таңда қазақтың дара ақыны Абай ешкімнің жалған мадағына зәру емес. Абайды толық танып-білу бұдан жетпіс-сексен жыл бұрын елімізде өз деңгейіне жеткен. Содан бері төбесіне қойып дәріптеп келе жатқан еліне, халқына дара ақынның өзі де, рухы да разы шығар. Әйгілі жазушымыз Мұхтар Әуезов төрт рет толықтырып жазған Абайдың ғылыми өмірбаяны («Абайда білмек парыз ойлы жасқа») мен «Абай жолы» роман-эпопеясынан басталған құрметтен соң, қазір республикамызда қаншама елді мекендер мен мектептер, жоғары оқу орындары, музейлер мен орталықтар, кітапханалар ақынның атымен аталып, осы іс одан әрі өзінің жалғасын тауып отыр. Биылғы жылғы ақын юбилейі қарсаңында шыққан қаншама кітаптарын санамағанның өзінде, Өлеңдері мен Қара сөздері жинақталған Толық жинағы қаншама рет баспадан қайта басылып шығып, бүгінде әр қазақтың шаңырағының төрінде тұр. Төрде не тұрады – біздің елде төрге лайық төре дүние тұрады. Шүкіршілік етерлік көрініс емес пе бұл? Ал енді Абайдың осы Өлеңдері мен Қара сөздеріне байланысты жазылған мақалалар мен кітаптар, том-том монографиялар, қорғалған ғылыми еңбектер ше? Өмірден өткені бар, тірісі бар, қазір нағыз Абайтанушылар санынан да шатасып қалдық…
Бұлай айтып отырғаным, ғалым – өмірге жаңалық алып келуімен ғалым. Осы орайда Абай туралы қай ғалым қандай жаңалық әкелгенін сараптап, таразылап, нақты әділ бағасын беріп жатқан орын бар ма? Сол ғалымдар шынымен-ақ сол алған атақтарына лайықтылар ма? Абайтанушы ғалымдар көптігі соншалық, қазір өмірден өткен, Қасым Бисенбиев сияқты қазақтың алғашқы абайтанушысы, ақынды сол кездегі солақай сыңаржақ пікірден арашалаушы зиялысын, жерден алып, жерге салушы ғалымды да көзіміз шалып отыр. Көзі тірі «көкелеріміз» Абайдың кіндігін өзі кесіп алғандай, «Абайды мен таныттым» – деп сайрағанда жағаңды ұстайсың. Осыны көре отырып, әзірге; «Әй, дейтін әже, қой дейтін қожаны» тағы да байқамауда. Бұл енді – Абайдың өзі айтқан;
«…Күшік асырап ит еттім,
Ол балтырымды қанатты.
Біреуге мылтық үйреттім,
Ол мерген болды мені атты», – дегені шығар. Болмаса, «…Әуелі – білім-ғылым табылса, ондай-мұндай іске жаратар едім, – деп, дүниенің бір қызықты нәрсесіне керек болар еді» деп іздемекке керек…», – деп басталатын Абайдың 32-қара сөзінде Абай былай демеуші ме еді: «Ғылымды үйренгенде ақиқат мақсатпен білмек үшін үйрену керек. Бахасқа бола үйренбе, азырақ бахас көңіліңді пысықтандырмақ үшін залал да емес, көбірек бахас, адамды түземек түгілі, бұзады. Оның себебі әрбір бахасшыл адам хақты шығармақ үшін ғана бахас қылмайды, жеңбек үшін бақталас қылады. Ондай бақталастық хусідшілдікті (күншілдікті, іштарлықты) зорайтады, адамшылықты зорайтпайды, бәлкім, азайтады. Және мақсаты ғылымдағы мақсат болмайды, адам баласын шатастырып, жалған сөзге жеңдірмекші болады. Мұндай қиял өзі де бұзықтарда болады. Жүз тура жолдағыларды шатастырушы кісі, бір қисық жолдағы кісіні түзеткен кісіден садақа кетсін! Бахас – өзі де ғылымның бір жолы, бірақ оған хирсылану (ашқарақтану, қомағайлану) жарамайды. Егер хирсыланса, өз сөзімшіл ғурурлық (менмендік) мақтаншақтық, хусідшілік бойын жеңсе, ондай кісі адам бойына қорлық келтіретұғын өтіріктен де, өсектен де, ұрсып төбелесуден де қашық болмайды…», – деп жазып кеткенін еске алсақ та біразға ой салар… Осыларды Фараби айтқан «шын философ, дүмбілез философ, жалған философ, өресіз философ», – деп бөлген ғылыми тұжырымдары бойынша атасақ, талай дауды басымызға тілеп аларымыз тағы даусыз…
Діни ілімде: «…Жалпы ғалым деген кім, олар қай жолда жүруі керек?» – деген сауалға мынадай жауап бар. Ғалым – ең алдымен Алланы өзі мойындап, содан соң басқаға үйрете алатын немесе айтылғанды қайтып орындау керектігін түсіндіретін адам. Біздің біліміміз де, ғылымымыз да – Құрансыз дамыса, ол ғылымға да, білімге де жатпайды. Ғалым деген Алла жіберген пайғамбарлардың бар екенін мойындамастан бұрын, сол келген пайғамбарлардың қылығын қаптай алатындар. Солардың атынан сөйлей алатындар…». Бұл орайда дін ұлттық идея болуы тиіс. «Ұлттық идеяның өзі – халықтың өзі жайлы ойлауы емес, Құдайдың халық жайлы ойлауы…». («Ілім – ерекше ғылым», 173 бет, «Үш қиян» баспасы. 2017 ж.) Тағы бір үзінді оқылық. Осы «Ілім әліппесінде»; «Ілім – ерекше ғылым, ол тек Алланың қалауымен», – деп айтылып, сол Ілімнің иесі Ғызыр ғалейһи уа салламның есімі ерекше көрсетілген. Осы орайда, Жаратушының Әмірімен Ғызырдың (Жаратушының Әмірінсіз ешбір тіршілік өздігінше іске аспаған және аспайды да. Б.А.) кей адамға қонатынын, жолығатынын, онымен сұхбаттасып әңгімелесетінін жоққа шығаруға болмайтынын алға тартамын. Сондай бақытты жанның бірі ретінде бүгінгі мақаланы жазуда мен де Ғызырдың кеңесін ғана емес, оның Ғайыптан жеткізген әңгімесін де ретімен пайдаланып отырғанымды алдын-ала ескерткім келеді.
Сондықтан, мен өзім атын атамаған ғалымға айтқан бұл пікірімді таразылауды Абай тарихын зерттеушілерге қалдырамын. Салмақтай жатар, бірақ өз ұстанымым, Абайды Абай етіп таныстыру үшін өз кезінде маңдай терін төккен белгілі ғалымға соңынан күйе жағу, жалпы өмірден өткен адамға, өз атын ұлықтап көрсету үшін жаман пікір айту мұсылманшылыққа келе бермейтін шаруа…

Исламда адам
дінімен туылады

Енді негізгі айтпақ әңгімемізге көшелік. Ең алдымен – Абай хакім бе?! Осы сұраққа жауап беру үшін, әңгімені көптеген ғалымдарымыздың ілім мен ғылымды айыра білмейтін дәрежесінен бастағанды жөн көріп отырмын. Бұл ойымды жеткізуде Абайдың; «…Әрбір ғалым – хакім емес, әрбір хакім – ғалым. Ғалымдарының нақлиясы бірлән мұсылман иман тақлиди кәсіп қылады. Хакімдердің ғақлияты бірлән жетсе, иман якини болады…» деп айтқан сөзін байрақ етіп алға қойып отырмын.
Хакім – негізі діни сөз, діни термин. Бұл атау біздің сөздік айналымымызға Құран арқылы енген. Құран жүрегі «Йә Сиин» сүресі; «Йә Сиииин. Уәл Құрғаанил Хақиим» немесе қазақша; «Хикметті Құранмен ант…» деп басталады. Түсінгенге адамды үрейлендіретін сөз… Біздегі «Абайды хаким» деп жүрген ғалымдарымыздың көпшілігі, ғылыми атағын ғылымның басқа саласынан қорғап алып, бүгінгі таңда елімізде дінді қорғайтын, ілімді айтатын шын дін мамандары болмаған соң, сол атағын малданып, өздері дінді Алла әмір еткендей ұстанбаса да, дін ғұламалары айтар фатуаға бастарын қатырып, сол шала сауатымен өзі түгілі өзге адамдарды да жолдан адастырып, үлкен күнәға батып жүргендеріне мән бермейтін сияқты. Осы әділдікке сая ма?Жанды дін туралы,дінді өзі ұстанбаған адам еш уақытта әділ пікір айта алмайды. Айтып жүргендер – олар екіжүзділер.Таза дін – өзі дінді ұстанбаған жанға еш уақытта кілтін ұстатпайды, құлпын аштырмайды. Діни ілім не дейді? «…Білім. Ғылым. Ілім. Үш сөз. Осы үш сөздің діңгегі біреу – дін! Оның нақты көрінісі – Құран! Құран – Алланың сөзі, оның өзгермеуін Алланың өзі қорғайды.
Ал «білім» деген не? Көзге көрінген оқиғаның неден пайда болғанын білу, бұл – білім. Келесі сатыда сол көргеніңе қызығып, ар жақ, бер жағын ашып, болған нәрсенің егжей-тегжейін зерттеу арқылы қабыл ету бұл – ғылым. Осы екі дүние – білу мен анықтау немесе білім мен ғылым, жер бетіндегі адамдарға, пайғамбарларға берілген енші.
Ал Ілім ше? Ілім деген, ғалым көрмейтін, көре алмаған, оны өзі ойлап дәлелдей алмайтын таңдаулыларға ғана берілген ерекше дүние. Ғалымдар қанша жерден шуласса да, таласса да, ғылыми өз дәрежесінде ғана қалады. Ілім дәрежесі – ол өте биік, оны Білім мен Ғылымға қарағанда, ЕРЕКШЕ деп айтады». («Бір бүтін Құран – менің тағдырым», 10 бет. «Қазығұрт» баспасы, 2016 ж.)
Діни ілімде Данышпандық атағы Аллаһтың берген ілімін тазадай қабыл алған адамға ғана тиесілі. Ол – аманат. Ал сол аманат данышпандықты тазалықпен тазадай орындаған адамды Парасат – деп атайды. Бұл аталынған діни атаққа Алланың әмірімен Парасат ұғымын жіктеп, оның теориялық және практикалық ұғымын түсіндіруге 66 нақыл сөзін арнаған, әлемнің екінші ұстазы әл-Фараби бабамыздың да қолы жетпеген. Бұл атаққа жер асты қылеуетінде отырып Алламен ілімін жалғастырған Иассауидің ғана қолы жеткен. Ал Хакімдік болса жоғарыдан даритын қасиет, сый. Ол көбіне сахабаларға, тақуаларға дарыған. Бұл жерде олар аманат орындап, дінді ұстануда көрінетін үлгілілер. Хакімдік – көкті, ғайыпты, дінді мойындаған жандар.
Мен бұл мақаланы жазуда «тақыр жерге тары егіп» отырған жоқпын. Бұған дейін де өзім осы мақалада сөз етер еліміздің ең танымалы Абай танушылары, қоғам қайраткері, академик Ғ.Есімге: «Ағрафта» ат ауыстыруға қалайсың, академик Ғарифолла Есім мырза?», белгілі тілші профессор М. Мырзахметұлына «Абайдың «Хауасы» туралы ғылым мен ілім не дейді?» және «Есігіңді аш, елім, ғайыптан ілім келіп тұр! Профессор Мекемтас Мырзахметұлына хат» деген тақырыптармен БАҚ беттерінде («Төртінші билік» газеті мен Абай. кз-да.) арнайы хат жазып, соңынан кітап етіп («Бір Аллаға сиынып, кел, Құранды оқылық!», «Үш қиян» баспасы, 2018 жыл) баспадан шығарып, қолдарына ұстаттым. Сондықтан мақаламда айтқан жайттарды қайталағым жоқ, қажетсінгендер кітапты тауып алып танысуларына болады. Бірақ екі ғалымға неге құсымның құлағандығы туралы тағы да ойласу ретінде екі үш ауыз сөз айту, бүгінгі мен көтеріп отырған мәселенің мән жайын ашып берер дәлел болар- деп отырмын.
Менің сезетінім, Ғарифоллада көп философтарда байқала бермейтін құдайға жақындау қимылы бар. Бірақ үрке жақындау ғана. Ғарифолла, осыдан он жыл бұрын кәсіби философ-ғалым ретінде былай деп жазды; «…Құран Кәрімді меңгермей, қоғам жайлы, жеке адамның жан дүниесі туралы жақсы жетік білеміз деуге болмас. Қоғамдық сананы қалыптастыруға қызмет етіп жүрген ғалымдар ілімді тануда, әлемді тануда Құран Кәрімді негізге ала жүргізбесе, адамды да, қоғамды да адастырып алу қаупіміз бар екенін мойындайтын да мезгіл келді. Сондықтан, біз бұдан былай қоғамға қызмет ететін мамандарды Құран Кәрімді меңгерген, зайырлы мемлекет қызметшісін дайындауды қолға алуымыз қажет….»
Құрандағы «Ағыраф» атауы – Жетінші сүренің және жұмақ пен тозақтың арасындағы орынның аты. Аралық жол айырығы. Дінде осы жерде кәпір мен мұсылман ажыратылады. Ғарифолла; «Мен дін мәселесінде ортадамын. Ислам діні қоғамды бұзуға, оны бөлшектеуге (!?) жұмыс істемеуі керек. Сондықтан мен таза Ислам дінін ұстанып жүрмін немесе таза сопылық бағытты қолдаймын деушілерді қабылдай алмаймын. Ол теріс түсінік» дейді. Дін туралы сөз айтқанда ғалымның осы пікірі дұрыс па? Исламда адам дінімен туылады. Ал дінсіздік пен діндарлық – адамның дінді қалай ұстануынан айқындалады…
Ғарифолланың тағы мынадай сөзі бар; «Біз, әдетте, білімсіз деп ұстаз алдын көрмеген адамдарды айтып жүрміз. Әрине, кейбір жайлар да дұрыс та шығар, бірақ кейде жоғары білімді жандардан да білімсіздік кездеседі». («Таным көкжиегі», 17 бет.). Ал дінде «Ілім әліппесі» не деп оқытады? «Миы бар ақымақтар бар. Миы бар өте ақылды сияқты көрінеді. Бірақ – ақымақ. Ақымақ болғанда өзінің дінінен тайып жүрген ақымақтар. Ақымақ деген сөз «Жаннаттан бас тарту» деген сөз. Алланың әр сөзі – ілім.». («Ілім – ерекше ғылым», 173 бет, «Үш қиян» баспасы. 2017 ж.)
Осы тұрғыда Абайды хакім атап жүрген Ғарифолланың кітабында жазылған мына сөйлемдерге діни көзқараспен назар аударалықшы;
«…Бізге Абайды бір дін шеңберінен асқан Сократ, Платон сияқты бүкіл адамзатқа ортақ хакім деуге толық негіз бар». (119 бет). Ұят! Сократты Абайдың өзі хакім атаған. Осы Абайды Сократ пен Платон емес, осы екі тұлғаны өзіне ұстаз тұтқан өзіміздің Әл Фарабидің қатарына қоюға жетерлік қаншалықты негіз бар. Ары қарай оқылық. «…Абайды хакім десек қателік жоқ, ол хакімге тек анықтама беріп қоймай, хакімдіктің мәнін қарастырған. Ол айтады; бұл дүниеде біз үш түрлі адамдардың соңына ереміз, олар әулиелер, пайғамбарлар (нәбилер) және хакімдер, – дейді.
Абай осылардың бас-басына тоқталады. Алғашқы сөз әулиелер туралы. Әулиелер елден безіп, оңаша өмір сүріп, Алланың дидарына ғашық болып, дүниенің қызығын тәрк етушілер. Абай бұл жолды құптамайды. Әулиелікке сын айтады. Алла пендесіне нәпсі береді, оған ерік береді. «Үйлен, бала өсір, мал бақ» дейді. Әулие болса бұған қарсы, өзінің Алласы берген нәпсісін тиюшы. Абай; «бұл Алланың ақиқат жолы емес» – деген мәселеге келеді.
Абай адамның дүниеге қызығуын, «мағмұрлық» деп атайды. Дүниеге, өмірге қызықпайтын, оның рахатын іздемейтін адам жоқ. Себебі, адамның дүниеге мағмұрлығы да Алланың әмірімен болған іс.
Пайғамбар соңынан ерсек, олар «ол жалған дүние» туралы айтады. «Бұлай болғанда малды кім бағады, дұшпанды кім тоқтатады, киімді кім тоқиды, астықты кім егеді, дүниедегі пенделері үшін жаратқан қазыналарды кім іздейді?» – дейді Абай.
Әулие мен пайғамбардан кейін Абай хакімдерге тоқталады. «Адаспай тура іздеген хакімдер болмаса, дүние ойран болар еді» дейді. Міне, бізге Абайдың қажеттілігі, оған біздің зәрулігіміз осында. Хакім «Абайлар болмаса дүние ойран болады». (119 бет).
«…Сірә, шайтандықтың себебі тек өршіл-дікте емес, одан өзге басты себеп болуы керек. Діни мифтерде мұны; «Жаратушының жер бетіне адамды жаратқанына наразылық», – дейді. Онда шайтанның күнәсі Жаратушы ісіне қол сұққандығында немесе оның шеберлігіне шек келтіргендігінде. Бір сөзбен айтқанда Жаратушы харакетін тек құптап қоймай, оған мін таққанында. Сонда оған мұндай өр сана қайдан келген. Сірә, мұндай өршілдік шайтанға Жаратушының өзінен ауысқан, демек шайтандықтың себебі – Жаратушының өз болмысында бар нәрсе. Олай дейтінім көп кейін, өзі жаратқан шайтандық әрекеттерді қабылдап, жер бетін шайтан ісі қаптап кетпеді ме? (120 бет.) («Қазақ философиясы тарихы». Оқулық. 2006 жыл.)
Ал ендеше! Сонда, Абай да, Абай туралы жазып отырған ғалым да шайтанның Құдайдың қарғысына ұшырағанын, Құран талқылауға жатпайтынын, тек өзгеріссіз қабылданатынын, сондықтан да оның бүгінге дейін жалғыз әрпі де өзгермегенін, ахиретке дейін солай баратын мұғжиза екенін білмегендері ме?! Құранды кім талқылайды, кім осылай мұнафиқ етеді? Астафир Алла! Мына сөйлемді оқып отырған әр адам өзі бағасын берер, мен тек қана мынаны айтқым келеді. «Сөз Алланың қазынасы», – дейді ілім. «Тіпті ой да, ойлану да Алланың қазынасы». Демек, сөз сөйлеп, ой айтудың да жауапкершілігі бар. Өйткені Алла «Менің қазынамды сұрап ал, ахиретте оның жауабын бересің», – дейді. Сонда осы пікірді айтушылар ахиретті ойламағаны ма? Аллам, сақтасын!… Дінді түсіндіру діни қағидалардан бөлек кете алмайды. «Абайдың түсіндіруі бөлек», – деп те айтуға болмайды. Шын дін, Құран талқылауға жатпайды. Солай қабылданған, ол Алланың – аманаты.
Осылай айтқанда еске Құрандағы мына аят оралып отыр: «Негізінде, Біз жаһаннам оты үшін көптеген адамдар мен жындарды жараттық. Олардың жүректері бар, бірақ (ақиқатты) сезбейді. Көздері бар, бірақ (жақсылықты) көрмейді. Құлақтары бар, бірақ (Алланың сөзін) естімейді. Олар хайуан секілді. Тіпті одан да төмен. Міне, нағыз бейқам жандар, солар» («Ағраф» сүресі, 179-аят).
Ғарифолланың өзі жазған «Фалсафа тарихы» кітабында әл Ғазалидің мынадай сөзі бар; «…Мен философтарды бірнеше параға, ал олардың ғылымы – бірнеше сатыларға бөлінетінін көрдім. Бірақ, ол толып жатқан паралардың қайсысына жатпасын олардың көнелері мен өте көнелерінің және кейінгілері мен ертедегілерінің арасында бірінің шындыққа жуық, екіншісінің қашық болуы мағынасында ұлы алшақтық жатқанымен, барлық философтарда сөзсіз бір ғана таңба – сенімсіздік пен құдайсыздық таңбасы жатыр».(«Фалсафа тарихы», 131 бет). «Демек, сенімсіздік пен құдайсыздық таңбасы бар ғалымдардан дінге байланысты әділ де нақты тәлім күтуге ешбір негіз жоқ», – деп Ғазалидің айтып отырған осы сөзді Ғарифолланың өзі қалай қабылдар екен?..

(Жалғасы бар)

Бақтыбай АЙНАБЕКОВ,
жазушы

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.