Төреден шыққан Қамбар батыр

0
77

Қамбар бабамыздың зираты Зайсан қаласының оңтүстік шығысында Маңырақ тауынын етегінде орналасқан. Демек, қазіргі ұрпақ өкілдері барып, ұлы бабалар зиратына мінажат етіп жатса, оған қалайша ризашылық білдірмеске?! Біздің ата-тегіміздің шежірешісі Зайсан қаласы Қаратал ауылында тұратын Мұқан аға Қамбар төренің Бөкей ұлынан тарайды, Ұлы бабамыздың қашан дүние салғандығын қай жерде жерленгенін бізге айтып жүретін. Бірақ оны іздеп баруға мүмкіндігінің жоғын біріміз білдік, біріміз білген жоқпыз. Бұл сапар маңызы жағынан ерекше. Өйткені аты аңызға айналған бабамыздың жатқан жерін көріп, құлпытас орнату, ескерткіш қою, біз үшін үлкен жетістік.

Бабамыздын зиратын бетке алып, таң қылаң бере Мұқан аға, Рафиық аға үшеуміз жолға шықтық. Жол бойы Қамбар бабамыздың ерліктері жөнінде әңгімені кезек-кезек жарыса айтып келеміз. Баба зиратына жақындаған сайын, жүрек дүрсіл қағып, тіліміз байланып толқып келеміз. Жеттік-ау, әйтеуір! Құран оқып, бет сипадық. Біріне-бірі жапсарласқан 3 зират. Айдала, басқа ешнәрсе жоқ. Байқауымызша зират бір метрге дейін отырған көрінеді. Басында ешқандай белгісі жоқ. Сонда зираттың кімдікі екенін ағамыз қалай білген, неге сүйенген? Мұқан ағаға: Бұл зират Қамбар атамыздікі екенін сіз қайдан білесіз? Ешбір белгі жазу жоқ қой, – деп күдік аралас сұрағымды көлденең тарттым.
— Маған атам Зайтун есіңе сақтап ал деп өсиет айтып кеткен, – деп ол сеніммен бізге қарады. Іле-шала менің арқамнан ауыр жүк түскендей болды. Осы күнге дейін көкірегімде көкейтесті арманым бабамыздың зиратын тауып, басына құран оқысам деген арманым еді. Өз дәуірінде халқына адал қызмет атқарған Қамбар төренің ерлігі ұрпақтарға үлгі өнеге, өлмес, өшпес ерлік болып жетіп отыр. Оқырманға Қамбар төренің өз заманында қандай қызмет атқарып, билік айтқанын, ұрпақтарының әке жолын қуып, ақылды, парасатты ұрпақ болғанын біле жүруі үшін төмендегі деректерге көз жүгірткен жөн болар. Солақай саясаттың әсерінен аты көмескіленіп, ұмыт қалғанмен, бәріне төреші, абыздық еткен кемеңгер Қамбар төрені жасанды тарих бетінен біржола өшіре алмады. Біздің бабамыз Қамбар тұралы жазушы Кәдірбек Сегізбай «Беласқан» көркем-тарихи романына арқау еткен.

Бабам туралы
деректер

Мен бұл мақаламда XVIII ғасырдың орта кезінде шығыс Қазақстанның Зайсан ауданына қарасты Маңырақ елді мекенінде билік құрып, Найман еліне төре болған, Әз-Жәнібек ханның сегізінші ұрпағы, Көшек ханның немересі Саниязұлы Қамбар төренің әкесі Санияз сұлтан сол тұстағы қазақтың бас батырлары қаракерей Қабанбай, қанжығалы Бөгенбай, керей-Жәнібек батырлармен тізе қоса отырып атойлап алда жүріп, қол бастаған сұлтан лауазымды төренің бірі болған. Ол кісіні сол тұстағы хан да, батыр да алдын кеспей, құрметтей білген. Құнды деректер мен нақты мәліметтерді берген ұрпақтары ағаларым Рапйық Қоғайұлы, Қажай Қажыбекұлы, Мұқан Зайтынов сынды азаматтарға үлкен алғысымды білдіремін.
Қамбар төре әкесі Саняз сұлтан қайтыс болған соң Маңырақты мекендеген. Сол тұста осы Маңырақта Қамбар ауылымен қоныстас болып, орта жүздің он екі керейінен тарайтын Жәдік руының он төрт қыстаулық ауылы отырыпты. Жәдіктерден Ардабай атты басбұзар азамат көршілес отырған Қамбар төренің ауылының жылқыларын қайта-қайта барымталап, маза бермесе керек. Ақыры бұл жағдай ушығып, екі рулы елдің ортасында дау-жанжал туып, аяғы кісі өліміне дейін барып, соңы үлкен ұрысқа айналады. Жеңіліске ұшыраған керей ауылдары Алтайдың арғы бетіне (қазіргі Қытай еліне) қоныс аударып, жері Қамбар төренің иелігіне өтеді.
Бұл реткі Керей-Жәдік ауылдары мен төре Қамбар ауылдарының ортасындағы қақтығыста жәдік руының бір жас жігіті атүсті жекпе-жекте ерлік көрсетіп, Қамбар ауылының мықты деген бірқанша азаматтарын аттан құлатады. Бұл жағдайды көріп, намыстанған Қамбар төре жекпе-жекке өзі шығады. Екеуі найзаласып жүргенде Қамбар төре жас жігіттің ерлігіне қатты сүйініп, өлтірмей амалын тауып аттан түсіруді ойлайды. Амал не? Жас жігіт Қамбардың бұл ойлағанындай болмай қайта төренің өз басына қауіп төндіреді. Амалсыз қалған Қамбар қапысын тауып жас батырды найзамен шаншып құлатады. Кеудесіне ұрылған найзаның соққысынан аттың сауырына шалқалап құлаған жас батырдың бөркі ұшып кеткенде төбесіне түйген бұрымы тарқатылып аттың сауырын жауып кетіпті. Қамбар төре мұның жігіт емес бойжеткен қыз екендігін сонда бірақ біліп, қатты опық жесе керек. Егер қыз екендігін алдын ала білген болса өлтірмейтіндігін айтып өле-өлгенше өкініп өтіпті. Бұл Жәдік ауылындағы Кішкілдік деген байдың батыр қызы екен.
Керей-Жәдік ауылдары Алтайдың арғы бетіне ауып кеткеннен кейін де Ардабай бастатқандар: «Қамбарда біздің кегіміз бар, ол кісімізді өлтіріп, жерімізді тартып алды», – деген сылтаумен тыныш жатпай, қайта-қайта Маңыраққа келіп Қамбар ауылының жылқысын барымталауды қоймайды. Тағы да осындай бір барымта кезінде Қамбар Дәмелі атты ханымынан туған батыр ұлы Бөкейге жылқыны қайтарып әкелуге бұйрық береді. Мұны естіген Бөкей бірқанша нөкерлерімен бірге атқа қонып, барымташылардың артынан қуады. Олар Ащылының төсі деген жерде Ардабайларды қуып жетеді. Әуелі сөз алған Бөкей барымташыларға жауласпауды айтып, берекеге шақырады.
Бөкейдің мұндай адамгершілікпен айтқан ұсынсын қабыл алмаған Ардабай Бөкейге тіл тигізіп, қарсы шабады. Бірақ Бөкейге әлі келмей ажал құшады. Бөкей өте мерген адам екен.
Ежелден тату отырған Қамбар ауылдары мен керейдің жәдік руы арасындағы екі реткі үлкен қантөгіске себепкер болған Ардабай осылай өз түбіне өзі жетеді. Осыдан кейін Керей мен төре ауылы ортасындағы жауласу тоқтап екі рулы ел ортасында бейбітшілік орнайды.
Өз алдына отау көтеріп бөлек ауыл болып кеткен Бөкейдің осындай ерлік істері әкесі Қамбар төренің құлағына сүйінші сүраушылар арқылы жиі жетіп жатыпты.
Қамбар ұрпақтарына жасынан садақ атып, құс салу, бәйге баптау сынды азаматқа тән асыл қасиеттерді үнемі үйретіп, жетілдіріп отырады екен. Бір жолы Қамбар төре Бөкейді ертіп саятшылыққа шығады. Екеуі аңшылықтың қызығымен көп жүріп, кеш бата Бөкейдің ауылына қарай атбасын бұрады. Ауылға жақын қалған тұста, аспанда ұшып бара жатқан алты қазды көрген Қамбар ұлын сынамақшы болып: «Сені ел батыр, садақкер, мерген деп жүр ғой, қане анау ұшып бара жатқан қаздың бірін атып түсірші», – депті. Бұл сөзді естіген Бөкей іркілместен тұра қалып: «Әке сіз айтыңыз, қайсысын атайын», – депті. «Алдынғысын атпа, жол бастайтын атасы болар, екіншісін атпа, балапанын бағатын анасы болар. үшіншісін атпа, балапаны болар, төртіншісін ат» – деген екен.
Бөкей садағын қолына алып, «Әуіп, Биссмиллә!» – деп тартып қалғанда, қаздың төртіншісі жебемен бірге жерге құлаған екен. Осы кезде «ой әттеген-ай!», – деп санын бірақ ұрған Қамбар: «Қайтейін, тіл мен көзімді әкеттің», – деп атының басын кері бұрады. «Ой, әке, кеш батып қалды енді қайда барасың?», – деп аң-таң болған Бөкейге, «мен ауылға қайтамын, үйіме барамын, сен ешқайда бұрылмай үйіңе тарт», – дейді де, жүріп кетеді. Әкесінің енді ат басын кері бұрмайтынын білетін Бөкей еріксіз үйіне тартады.
Сөйтсе Қамбар төренің тілі мен көзінің сұғы өте өткір адам болған екен. Сұқтана қарап, таң қалған нәрселері адам болсын, басқа жан-жануар болсын өлім құшады екен. Өзінің осы сырын жақсы білетін Қамбар төре сұғын қадап, тілін безеуден ерекше сақтанып жүрсе де өзінің ұлы Бөкейге қалай таңғалып, сұғын қалай қадағанын білмей қалады. Үйіне жеткен соң төре ешкімге сырын айтпай, ешкіммен тілдеспей жатып қалады. Бірақ, атының, ертоқымын алғызбай тек шөп салып қораға байлатып қояды. Өйткені бір жаман хабардың болатыны өзіне ғана мәлім еді.
Ал Бөкей әкесінен бөлініп үйіне қайтқан жолда ауылға жетпей жатып, аяқ астынан ат үстінде қатты ауырады. Өлдім дегенде ауылға жеткен ол, атыннан әрең түсіп үйіне кіре киімін шешпестен жығылады. Мұны көрген бәйбішесімен балалары Мыржық, Қарасайлар шошып кетеді. Бәрі Бөкейді қаумаласа оқиғаның мән-жайын сұрайды. Бөкей әрең сөзге келіп, әкесімен бірге саятқа шыққандығын, жолда әкесінің осы ауылға қонуға бет алғанын және ол кісінің бұйрығымен қазды атқан соң, әкесінің қайта өз ауылына суыт жүріп кеткенін айтып береді. Осыдан арыға шамасы келмеген Бөкей көз жұмады.
Бөкейдің шешесі Дәмелі ханым өзінен туған кіші ұлы Маманның қолында бөлек ауыл екен, олар да қаралы ауылға бет түзеді. Бұл күнде сол Бөкейдің кіндігінен тараған жүзден артық ұрпағы бар. Қамбар найман еліне төрелік еткен жылдары ел ішінде қадір-қасиеті арта түсіп, атақ-даңқы кеңге қанат жая берді. Оған себеп ол өте әділ, халқына жағымды, кедей-кепшік, жетім-жесір, панасыз-мүсәпірлерге қамқор бола білді. Қамбардың қамқорлығына кірген жоқ-жітіктер ешқандай жәбір көрмей бейбіт күн кешті. Халқына деген осындай қамқорлығы мен құрметінің арқасында ол Алтайды мекен еткен Керей руы мен Найман елінің ортасындағы шешімін таппаған, түйіні қиын даулы істерге де төбе би ретінде әділ билік айтыпты.

Көршілермен
ынтымақтаса өмір сүрген

Қазақ-жоңғар соғысы аяқталған болса да, халық арасында моңғолдарға деген ыза-кек әлі де тарқай қоймаған болатын. Сол себепті көрші отырған моңғол елімен аяқасты дау-жаңжалдың туып кетуінен сақтанған төре, екі ел арасындағы татулық пен берекеге баса мән беріп, ел тыныштығы үшін олармен дұрыс қарым-қатынас ұстай біледі. Ортадағы берекені анағұрлым тереңдете түсу үшін қазіргі Қытайға қарасты Қобық елдімекенін басқарып отырған моңғолдың Сары уаңымен достық қарым-қатынас орнатып, өзінің тумаса да туғандай болып кеткен інісі Айшуаққа уаңның қызына құда түседі. Сондықтан да найман-қалмақ арасында Қамбардың тұсында ешқандай қақтығыс, дау болмайды. Ол сондай-ақ өзі басқарып отырған найман елінің орыспен де, қытаймен де жақсы қарым-қатынаста болуын баса қадағалады. Қытайдағы керей елі мен найман тайпасы арасындағы келелі дауларды дұрыс шешіп, берекелі тыныштық орната білгені үшін қытайдың Шиянлүң патшасынан «аймақ дәрежелі билік жүргізетін мансап» пен сол кездегі билік басындағылар киетін шентон алған. Бұл киім Қамбардың ұлы Бөкейдің ұрпағы қазір қытайдың Толы ауданында тұратын Серік Әнтәйұлының үйінде әлі күнге дейін сақтаулы тұр.
Қамбар төре ел арасында толассыз туылып жататын жесір дауы, жер дауы, жетім дауы сынды келелі жұмыстармен ат үстінде көп жүретіндіктен өзінің бала-шаға мал-жанына көп көңіл бөле алмапты. Бұл жұмыстарды берекелесе отырып екі ханымы ақсатпай жүргізіп отырған. Әсіресе үлкен бәйбішесі Қаражан ханым өте сұңғыла, пысық адам болған. Ол елдегі барлық бос азаматтарды ұйымдастырып, Маңырақтағы Үйдене өзенінен 15 шақырымдық жерге тоған қаздырып, қырға су шығартып, егін салу жұмысын бастайды.
Елдің есінде қалар мұндай игі іс сәтті аяқталған кезде қожа Бурахан дейтін ақын тоған мен егістік жердің басына барып осы жұмысқа қаржы шығарып, басқарып отырған Қамбар төре мен Қаражан ханымға, халыққа арнап мадақтау өлеңдер айтқан екен.
Ал Қамбар төренің екінші әйелі Дәмелі ханым болса, Қамбар әулетінің барлық мал-жаны мен қазынасын басқарыпты. Ел ішіне келетін саудагерлерден алуға тиісті азық-түлік, мата-кездеме, және орданың сатылуға тиісті малы мен өзге де сыртқы істерін Дәмелі ханым шып-шырғасын шығармай ретке келтіріп, жөнге салып отырған. Иіс қажы Қамбардың екі ханымнан туған балалары мен өздерін де жырға қосқан.

Батырдың
ұрпақтары

Қамбар төре қайтыс болғаннан кейін орнына Қаражан ханымнан туған Шотан деген ұлы билікке отырады. Шотан қайтыс болғаннан кейін билікке Маманнан туған немересі Иіс қажы отырады. Иіс қажыдан кейін кеңес өкіметі орнап, билік басқаларға ауысады. Көп өтпей хан, төре ұрпақтарына бай болған, жауыз болған деген атақтар тағылып қудалауға, ұшырайды. Кеңес одағының қудалауының кесірінен Саняз төре ұрпақтарының көп сандысы Қытайға ауып кеткен, ел егемендік алғалы бері қазір ақырын-ақырын қайтып келіп жатыр.
Қамбар төренің өзінен тартып билік жүргізген балалары өз тұсында әділ жұмыс атқарған, ұлтына, халқына ешқандай қиянатты іс істемеген. Қамбар төренің мақұлдауы арқылы Қаражан ханым салдырған тоған күні бүгінге дейін «Қаражан тоғаны» аталады. Кейін бұл тоғанды Кеңес үкіметі де пайдаланды. Ал бүгінгі күні ондағы халық сол тоғанды әлі күнге дейін іске жаратып келеді.
Қаражан ханымның парасаты мен ақылына сүйінген дәулескер күйші Дәулеткерей де ханымға арнап, «Қаражан ханым» атты күй шығарып, елге кеңінен таратқан.
Қаражан ханымнан туған Қамбар төренің үлкен ұлы Абылай да өз заманының білікті, іскер, ел бастайтын адамы болған. 1929 жылы Ұлықманды інісі Бекмай екеуін кеңес өкіметі жауыз ханның тұқымы және коммунизмге қауіпті адам деп қарап, тұтқындап, итжеккенге айдайды. Қарағандыға жетіп түнеп жатқан кезде, бұл екеуі күзетте тұрған солдатты ұрып жығып, қашып кетеді. Сол қашқаннан күндіз жатып, түнде жүріп ел көзіне түспей, Маңыраққа қайта оралады. Кеңес өкіметінің қанды шеңгелі бәрібір құтқармайтындығын білгесін өзге де туыстарымен бірге 1929 жылы қазан айының ортасына қарай Қытай жеріне ауып кетеді. Қазір олардың ұрпақтары өсіп-өніп қытай жерінде тұрып жатыр.
Қаражанның немересі Сары батыр патшалық Ресей тұсында Қытаймен екі аралықтағы шекараны күзетіп жатқан, Ойжайлаудағы орыс солдаттарының екі жүз мініс атын Тайта деген біреумен бірлесіп, барымталап Қытай жеріне асырып жібереді. Сары батыр мен Тайтаның бұл ісі сезіліп қалып орыстар екеуін де Ойжайлаудағы Көктұма түрмесіне қамайды. Екеуін сұраққа тартқан кезде Сары батыр: «Мен жылқыны алғам жоқ, Тайта деген адамды бұрын еш уақытта көрген де емеспін, танымаймын» дегеннен танбайды. Солдаттар екеуін беттестіргенде де осы сөзін қайталайды. Ал Тайта: «Жылқыны Сары екеуміз ұрлағанбыз»,– деп тез мойындағандықтан ол орыстар жағынан көп кешікпей өлтіріледі. Жеті жыл Ойжайлаудағы Көктұма түрмесінде отырған Сары: «алғамын жоқ, көргемін жоқ» деген сөзінен танбағандықтан ақыры бостандық алып түрмеден шығады.
Бұл Сары батыр 1911-1912 жылдары қытай жеріне көшіп кеткен.
Ал Қаражаннан туған үшінші ұлы Шотан әкесі қайтыс болғаннан кейін әкесінің орнына билік жүргізген. Халқына әділ, қадірлі болған адам. Шотанның балалары Солтабай, Бексұлтан, Мұсалар түгел дәулет иесі ешкімге зәбірі жоқ, кедей-кепшік, мүсәпірлерге қарайласқыш қайырымды адамдар екен. Сондай-ақ аң-құсты кәсіп еткен саятшы болыпты.
Қаражаннан туған төртінші ұлы кенжесі Жүмеке (Жұман) Қамбардың қара шаңырағына ие болған дәулет иесі, әке жолын қуған ақылгөй адам. Ал Кіші ханым Дәмеліден туған үлкен ұлы Бөкейден Мыржық, Қарасай атты екі ұл қалған.
Дәмелі ханымнан туған екінші ұлы Маман да өте сұңғыла, әр іске терең ой жүгірткіш, сабырлы, оқымысты адам болған екен.

Қамбар төренің
әулет шежіресі

Шыңғысхан – Жошы хан – Тоқай темір – Өз темір –Ажықа – Тоқтақ- Темірқожа- Бадақ – Орыс хан- Құйыршық хан – Барақ хан – Жәнібек хан (Әз Жәнібек) – Жәдік оғлан – Шығай хан – Ондан сұлтан – Қайнаркөшек сұлтан – Бөкей – Көшек – Құдайменде – Тұрсын хан – Көшек хан – Санияз сұлтан – Қамбар торе.

Абаған Мұхтархан Мамырбекұлы,
«Кенесары хан» қоғамдық
қорының төрағасы,
ҚР Мәдениет қайраткері

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.