Әл-Фараби мен Ескендір Зұлқарнайын

0
101

Соңы. (Басы өткен санда)

Зұлқарнайын таққа қалай
отырды?

Б.з.д. 336 жылдың тамызында оның анасы ІІ Филиптің өлімі дағдарысты жағдайдың шешімі болды, оны өз күзетінің офицері өлтіреді және бұл астыртын сөз байласуға ұқсайды. Осыдан кейін Александр (Зұлқарнайын) билікке келді. Ал анасы Зұлқарнайынның бақталасы Клеопатраны асылып өлуге мәжбүрлейді. Александр әкесінің мұрагері атанып, парсы империясына қарсы соғысты әрі қарай оның империясын жалғастырды. Кіші Азиядан Үндістан шекарасына дейін созылады. Парсы империясы сол уақыттағы ең күшті империя болатын. Оның билеушілерінің – Ахмендіктердің Персепольда салтанатты сарайы бар еді. Негізінде Греция көбіне қорғанушы, ал парсы империясы шабуылдаушы ретінде болған. Грек-парсы соғыстарының басынан-ақ бұл екі держава арасындағы келісімге келмейтін қарама-қарсылық өсе берді. Міне, сол себепті де Александр Македонскийдің алып империяға қарсы жорығы әрбір гректің жүрегіне жол тапты. Зұлқарнайын халқы, елі қолдағысын әлемді жаулауға кірісті. Әбу өзінің бір сөзінде «Зұлқарнайын өмірде бір келетін табиғи тұлға» деді, бұны Аристотель де қолдады. Сол кезде Стагира мен Афинның арасы 284 шақырым болатын. Әл-Фараби өлшемі Түркістан-Дамск: 2 мың 900, 67 шақырым. Әл-Фарабидің әкесі Ұзлағ Мұхаммед сақ, оның ішінде қазақтардың қолбасы, Зұлқарнайда әскер басы болып жүрді. Зұлқарнайдың анасы Олемпиада алғыр да, ақылды еді. Олемпиада сенімді досы, бұған дейін үлкен, сыннан өткен Ұзлағ Мұхаммедті шақырып алып, Клеопатраны өзі дарға асылуына бұйрық береді. Бұны Ұзлағ Мұхаммед ойланбай-ақ тез арада орындайды. Ал егер гректер бұл жағдайды істесе, грек арасында толқын туар еді, бұны Олемпиада өте жақсы білетін. Сөйтіп ІІ Филипп өлгесін адал мұрагер болды. Ұзлағ Мұхаммед өлгенінше бірінші уәзір атағын алып өтті. Әбу әкесін мақтан етті. Ол ғылымның ең бір қатты дамыған кезі еді.

Бай болғың келсе, жүрегіңе үңіл!

Әбу Мұхаммед анасына айтты:
— Халық бақытты, молшылықта өмір сүргісі келсе, пейіш бағына ұқсас өлкеге тап болу үшін әркім өз жүрегіңе үңілу керек. Таңертең ерте дәрілік шөп жинаған сияқты бойындағы, жүрегіндегі ең ізгі қасиеттерін ғана сақтап, жаман мінездерден арылуы қажет. Сонда адамдардың арасындағы қарым-қатынас өзгереді. Бір-бірінің бақыты үшін бірге күресетін болады. Қарап отырсаңыз, жабыла көтерген жүк жеңіл дейді. Бір адамның қолынан келмейтін нәрсені бірігіп істесе, міндетті түрде мақсаттарына жетеді. Мен осыны елге түсіндіргім келеді, анашым. Бұл жолда ешкім адаспайды. Анасы:
— Балам, сен әлі жассың. Соныңа қарамай, мына өмірде талайды көріп-білген данышпандармен ой таластырып, күш сынасқың келеді. Кім шындықты түсінсе, сол данышпан! Көзі тірісінде Ақ Бабаның маған берген өсиеті, өнегесі ғұламалардың жазған кітаптарынан алған білімім – соның бәрі менің дұрыс жол табуыма көмектесті. Осы жол бақыт еліне, Ергенекон жазығына тура апаратын құпия жолдың дәл өзі.
Анасы Әбудің қап-қара шаштарын мейірлене алақандарымен сипап:
— Гүлге үйленген соң бақытты боласың, құдай алдындағы адамгершілік парызың өмірге ұрпақ әкелу, оны өсіріп, тәрбиелеу, бәле-жаладан қорғау. Сен балам, осыны біл.
Әбу Мұхаммед құрметпен басын иді. Әңгіме осымен аяқталды. Әкесінің науқасының айығатынына көзі жетті. Анасының да жүрегі орнына түсіп, жадыраңқы жүр. Енді Әбудің көңілін алаңдатар ештеңе жоқ. Ол тезірек Фарабқа, онда қалған кітаптарына, математика, физика, тіл сабақтарына жеткісі келді. Әбудің досы Жамал да кезекті саяхатынан оралуы тиіс болатын. Оған қоса, Жамал сапардан құр қол келмеуі керек. Қайткенде де жаңа кітаптар, қолжазбалар ала келетіні сөзсіз. Алғашқы қадамы Әбудің осылай басталды. Фарабқа тезірек жетуі тиіс. Фараби оған ғылым мен білімнің қара шаңырағындай болып кетті. Фарабта ол ғылыми еңбегін жалғастырды. Весижден атанбас бұрын ол баяғыдағы ақсақал қартты кездестірген жеріне, Арыс өзенінің жағасына тағы келді. Балалық шағында жағалаудағы көк шалғынға жатып алып, аспанға қарап әр нәрсені қиялдайтын. Қазір де сол кездегідей шөп үстіне құлай кетті. Аспанда қазбауыр бұлттар шығысқа қарай жылжып барады. Әбу Мұхаммед қиялына ерік берді. Әне ақ түйелердің тізбегі соқпақпен жоғары өрлеп тауға көтерілді. Олар Ергенкон жазығына кетіп бара жатыр деп күбірледі. Ол атып тұрып бар даусымен: «Бұл менің керуенім, мен үлкен ғылымға жолды таба аламын», – деп айқайлады. Алдында қандай тағдыр күтіп тұрғанын ойланбастан, аяғын сенімді, нық басып келеді. Иә, талай жылдар жылжып өткен соң, еңбегі жоғары бағаланып, Фарабтан шыққан ол әл-Фараби атанып, бүкіл әлемге танылғаны біздерге, тарихқа мәлім.
Басқа елдерде де біздегідей алуан мінезді адамдар тұрады. Олардың кейбіреуі бақытты болса, кейбіреуі бақытсыз, біреулері ақ жүрек, біреулері қара ниетті, енді біреулері бейбіт өмірді қаласа, келесі біреулер соғыс құмар. Адамдардың барлығы бірдей бақытты бола бермейді. Алайда өмірдің өзі оларды бір-біріне төзімділікпен, түсінушілікпен қарауға, бір-бірімен санасуға, дұрыс қарым-қатынас жасауға мәжбүр етеді. «Барлығы бірдей неге бақытты бола алмайды?» – деді Әбу Мұхаммед ойлана. Мені Весиждегі замандастарым, туыстарым неге түсінбейді? Адамдарды сендіретіндей шындықты қайдан іздеуге болады? Әбу Мұхаммед қалаларды аралап жүріп, көптеген адамдармен пікір алысып, өзіне көп жаңалықтар ашты.

Әбу
Мұхаммедтің ғылыми майданы

Білім іздеген Әбу Мұхаммед ғасырлар бойы өсіп-өркендеген, мәдениеті жоғары дамыған қалаларды көрді. Хорасан, Бағдат, Дамаск, Бұхара, Каир, Алеппо. Афина қаласы – ежелгі өркениет орталығының бірі, Грекияның астанасы, Эгей теңізінің жағасында, Аттика түбегіндегі төбелі жазықта орналасқан. Афина – Жерорта теңізінің жағалауындағы ең ірі қалалардың бірі. Грекия тарихында Спартамен қатар жетекші рөл атқарған қала, мемлекет. Қала әйел құдайы Афина Палладаның (Зевстің қызы) елімен аталған. Сол кезде ғылым өте қатты дамыған Греция еді. Сосын Грецияның ежелгі Македония қаласы – Стагира. Осы Стагира қаласында Әбудің ғылыми майданы өтеді. Осы Стагира қаласында Әбу Фараби үлкен ғылыми жетістікке жетеді. Әлем бойынша ғылыми жетістікке жетіп, жеңіп шығады. Әбу Фараби осы Стагира қаласында, Қайыр және басқа да көптеген шаһарларда тұрды. Аристотель әл-Фарабидің өмірінде үлкен рөл атқарды, үнемі дұрыс жол сілтейтін темірқазықтай болды. Бұл тегін емес еді. Аристотельдің асқан білімдарлығы оның замандастарын тәнті еткен. Тіптен мыңдаған жылдар кейінде ғалымдар мен философтарды таңдандыруын қоймаған. Атақты Александр Македонскийдің өзі (Ескендір Зұлқарнайын) Аристотельдің шәкірті екенін білген.
Шығыста бұл ғұламаны «Бірінші ұстаз» атап кеткен. Тек Аристотельден кейін мың жыл және екі ғасырдай уақыт өткен соң ғана әлемде бір ойшыл ғалым ғылым шыңына көтерілді. Оны замандастары «Екінші ұстаз» атандырды. Бұл ұстаздың шын аты-жөні Әбу Мұхаммед әл-Фараби. Оның басты ұстанымы, өмірінің мәні әлемді танып-біліп, оның заңдылықтарын адамдарға көрсетіп беру еді. Әл-Фарабидің ғалиялары көптеген адамдарға рухани азық берді. Оларды басқа тілдерге де аудара бастады. Оның даңқы шартарапқа тарап, әлемге «Екінші ұстаз» деген атпен танымал болды. Ол үшін ең бастысы, көкірегінде оянған жаңа ойларын қағазға түсіріп үлгеру болды.
Замандастары құрметпен әлемнің «Екінші ұстазы» атаған Әбу Мұхаммедтің өмірі Дамаскіде үзілді. Өзінің қарапайым үйінде 77 жасында дүние салған. Мүрдесі Сириядағы Баб әс Сағир зиратында жерленген.
Әбу Фараби бүкіл әлем баласының жүрегінде қалып қойды.

Ұзақбай Қожантов,
Қазақстан журналистер
одағының мүшесі,
Абай атындағы әдеби
сыйлықтың лауреаты

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.