Бекет атаның “Көк асасы” нендей құпияларды бүгіп жатыр?

0
33

Құранда Алланың өзі пенделеріне, яғни жердегі өкілдеріне қандай кереметтерін көрсетті? Мысалы: 7-Әғраф сүресі 107 а… Мұса таяғын (ортаға) тастай салып еді, сол сәтте-ақ тұп-тура айдахар болып шыға келді.Қолын қолтығынан шығарғанда,жарқыраған нұр шашты. (108а)…Сиқыршылар сәждеге бас қойды. (120а). Біз оларды 12 тайпаға бөлдік.Қауымы шөл далада Мұсадан су сұрағанда (143а.)біз оған:… «Таяғыңмен тасты ұр!» дедік аян бердік.сонда 12 бұлақ атқылап шықты да,әр қауым өзінің суатын білді. Тәңірінің періштелері оған сиынудан бас тартпайды. Алланы дәріптеп, оған бас иеді (206а).
Мұнан ұғатынымыз,алдамшы дүмше сиқыршылар ісі жүзеге аспай, нағыз құдірет жер беті әлеміне айдахар айбатымен көкірек қаққандарды бас игізді. Ал, жер бетіне ақылмен басшылық жасайтын адам болса,оның қолына НҰР шапағатын сыйлады. Сондай-ақ,шөлдегенде 12 тайпаны атамекенді су нәрлендірді. Дәл осы нұсқада Мұса п.ғ.с.с.20-Таhа сүресінде «Алладан басқа Тәңір жоқ. Ең тамаша есімдер соған тән» деп басталады.

Қос «Көк асаның» тарихы

Ендігі ой жүгіртпек ниетіміз, Бекет атаның Хиуада «Шерғазы хан» медресесінде 7 жыл білімге сусындап, ұстазы Бақыржан қожадан бата алып «Көк асаны» келген дерек көздеріне тоқталамыз.
«Ұлыстың ұраны – Бекет ата» атты еңбегінде,Тасқара Қаратайұлы былай дейді: «…Оқу аяқталар тұста Бақыржан әдемі аса таяқты шәкірттерінің біріне ұсынайын десе, өзгелері де алғысы келетінін біледі.
— Олай болса, – дейді Пір, мына асаны мешіттің төбесінен шығара лақтырып жіберемін. Қайсысың тапсаң асаға иелік етуге құқылысың.
— Жақсы!
Шәкірт бұған бірауыздан келіседі. Пір асаны жоғары қарай лақтырып жібергенде шәкірттер сыртқа дүркірей ұмтылады. Мешіт шәкірті Бекет қана қалады. Өзгелері лақтырған асаны іздеп жан-жаққа кете барады. Алды 3-4 күн кезіп, құр қол оралады.
Бақыржан Бекеттен:
— Сен аса іздеуге неге ықылас білдірмедің? – деп сұрайды.
— Уа, ұстазым, әуелі Алла,одан қалды өзіңіз рұқсат етсеңіз, жайын айтып берейін.
— Рұқсат.
— Ол аса әзір таптыра қоймайды. Құдіреттің күшімен әлі ұшып бара жатыр. Түсер жеріне әлі жете қойған жоқ, әрі ол тым алыс, шалғайда.
Асаны іздеп, таба алмай үмітін үзген шәкірттер түгелдей жиналады. Оқу аяқталып, Пір рұқсатымен елдеріне қайтарылады. Ал, Дара Бекет еліне кетуге асыға қоймайды.
— Шәкіртім, сен неге айналсоқтап жүрсің, мұнда енді не қарастығың бар?
— Сіздің жеке батаңызды, берер еншіңізді күтудемін.
— Е-е , онда жай қолыңды.
Бақыржан зерек, ерекше қабілетті, қасиетті шәкіртіне ақ батасын беріп, жайған қолымен бетін сипап:
— Еншіңе берерім – қалың асыл тысты кітап, тымақ, балта және аса, енді не талабың бар? – дейді.
— Ататын оқ беріңіз.
— Оқ дейсің бе, саған көп оқ беруге болмайды, біреуі де жеткілікті.
— Азық беруді ұмытпаңыз, ұлы Ұстаз!
— Берер азығым жеті атаңа дейін жететін болады.
— Мінетін көлігім болғаны жөн ғой.
— Көлігіңді Шопан ата берді емес пе? Сол жеткілікті.
— Мекен-жайымның болғанын жақсы көремін.
— Шәкіртім асықпа, артыңнан бір оғлан жіберемін. Ол саған кездескенше аса да табыла қоймас. Ал, жеріңе, еліңе жүре беруіңе болады. Қыдыр ата жолдасың болсын!».
Сонымен, еліне оралған Бекет ата Жем өзені бойында «Ақ мешіт», тоғыз жол торабы саналған «Жібек жолы» керуен бойында Ескі Бейнеу Бекет ата мешітін, Үстүртте «Оғыланды Бекет ата» мешітін салып, шәкірттерін жинап, дәріс беруді жүргізеді. Атамекен жерінде жазда жаз жайлауда, қыста жыл мезгілдерін анықтай отырып, көшпенділер салтын сақтаған.
Белгіленген оқу дәрістері аяқталған соң, Бекет ата шәкірттеріне былай дейді:
— Ал,шырақтарым,мешіттегі дәрісті аяқтадыңдар. Енді білім нәріне сусындап қанат қомдап, жан-жаққа ұшқалы тұрсыңдар. Ауылдарыңа барып ел балаларын оқытып, сауатын ашыңдар.
Менің баршаңызға ұсынар сыйым бар. Ол мешіт миғрабында тұрған Көк аса. Қазір көз алдарыңызда мешіт төбесінен лақтырғалы тұрмын. Асаны кім тапса, сол иелік ететін болсын, таба алмағандар өкпелемейтін болсын. Бұған қосымша айтарым: асаны кім тауып иелік етсе, иншалла, шарапатым жеті атасына кетер» – деп асаны шәкірттерінің көз алдында лақтырып жібереді./И.М./ Мұнан соң, Аққошқардан – Шектібай атадан тарайтын Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Жиренқопа ауылының тұрғыны Тұсынғали Латыпұлымен сұхбатты ұсынамыз.
Т.Л: — Содан соң Атаның шәкірттері аса лақтырылған бағыт бойынша іздеп қуалай жүгіріп кетеді. Тек екі шәкірті жүгірмей, ата жанында қалып қояды.
Бекет ата оларға:
— Шырақтарым, балалардың бәрі шарапат иесі болуға құштарлық танытып, асаны іздеп жүгіріп кеткенде, неге қалып қойдыңдар?», – дейді.
— Ата, біздер сіздің Ақ батаңызды алып жүргелі отырмыз. Сол кезде Бекет ата айтыпты дейді:
— Осы Аса таяқтың Кетенің сары баласына бұйыратынын сезіп едім, – дейді. Бұдан кейін Бекет ата әлгі екі жасөспірім жігітке батасын беріп жібереді.
Т.Л: — Сонымен Құлшан мен Шектібай асаны іздеуге жаяу жолға шығады. Олар мешіттен едәуір ұзаңқыраған соң, жолда бір баланы кездестіріп жөн сұрайды. Бала асаны көрдім, шаншулы тұр деп аса тұрған жерге бұл екеуін ертіп барады. Құлшан Шектібайдан 1-2 жас үлкен көрінеді. Қазақтың жасы үлкенді сыйлау ғұрпы бойынша Шектібай ағасы Құлшанға:
— Аға сіздің менен жасыңыз үлкен,сондықтан жолыңыз үлкен. Жолыңызды алып асаны сіз суырыңыз, – дейді.
Құлшан асаны суыра алмайды. Содан соң інісіне береді. Кезегін алған Шектібай асаны ұстап жоғары қарай тартып қалса, манадан бері бір орнында міз қақпай, қозғалыссыз тұрған аса жаратқан Жаббар Иеміз кереметімен суырылады.
— Екеуіміз де осы араға түнейік, аға: «асаны жатарда бас жағымызға шаншып қоялық. Таңертең ұйқыдан оянғанда Аса қайсымызға қарай бұрылып тұрса, сонымыз оған иелік етейік», – деп әділ төрелігін айтады. Таңертең оянса, «Көк Аса» інісінің бас жағына бұрылып тұрғанын көреді.
Сонымен, Бекет атаның «Көк асасы» кереметпен Шектібайдың еншісіне тиеді. Сөйтіп, Тұрсынғали өз басынан өткен бір хикая туралы баяндайды.
Біз жоғарыда, екі «Көк аса» бар екеніне тоқталдық. Біріншісі, өнегелі Ұстаз Бақыржан қожаның шәкірті Бекет атаға берілген «Көк аса» болса, екіншісінің Бекет атаның өзі ұстаздық еткенде шәкірті Шектібайға бата арқылы берілуі баяндалады. Бекет атаның сопылық ілімін меңгергені осы ұстанымдар, яғни тариһат (өзіңді тану), мағрифат – (айнала әлемді тану, сұлулық), шариҺат – (осыған жетудің жолы),ақиқат – Алланы тану сияқты күрделі де қиын жолға төтеп беріп, келешек ұрпаққа мәңгі мұра «Көк асасын» қалдырды.

«Батыр», «кие», «пір», «аруақ», «ер» атаулары, ұран

Енді басты назарды, кіші, орта, ұлы әлем туралы АБЖД оқуының мағынасын А.Машанов: «Аль-Фараби және Абай» атты еңбегінде, Әл-Фараби мақамын талдап, «Бисми Алла ал-рахман, ал-рахим» осы төрт сөздің сандық түрленуінен шығады. Оның әріп саны 19. Оны біз 12 мүшел, жеті қат көк деп білеміз.
12+7=19, оған жеті қат жерді қостын болсақ: 19+7=26.ал,19-7=12 шығады.Адам қолының саусақтар сүйегі 19, яғни төрт саусақта төрттен, бас бармақта үшеу болады: 4х4+3=16+3=19.
Бата бергенде екі қолын жаяды, яғни: 19х2=38. Құранда 38 сүресі с(сад) сандық мәні 90, аят саны: 88=26+62. Бұл сан темірдің айналық егізі. Тұран қақпасында көрініп тұр: 2…6 оң жақ, 6…2 сол жақ. Ал, 38 – Мұхаммед сүресінің (47-сүресі) аят саны.Сад түсінігі болса ол торқалы тоқсан. Айтылған шаршының төрт бұрышына көбейтеміз. Шеңбер саны шығады: 90х4=360. Бұл күллі есептің басы, яғни Алла саны 786.
Бас батаның сандық түрдегі қосындысы: 786» – деп тұжырымдайды. Мұндағы айтпағымыз, қол жайып ұстаз Бақыржан қожадан Бекет ата БАТА алса да, өзі ұстаздық етіп Бекет ата шәкірті Шектібайға БАТА беру арқылы дәстүрлі рәсімін өткізеді. Пір Бекет атаның үні Аллаға жетіп, 786 нүктеге жетіп отырғанын көреміз.
Енді, біршама зерделенген ойларға тоқталып, Бекет ата «Көк асасы» туралы Ахметжанов Қалиолла Саматұлының «Жараған темір кигендер» атты еңбегіне сүйене отырып, сипаттап көрелік: Бекет ата «Көк аса»ұстаған кезде, онда батырлыққа қатысты атаулардан Батыр, Кие, Пір, Аруақ, Ер атаулары Бекет атаға лайықты. Ел қорғау үшін: Қамал, Бекініс, Қорған, Қақпа және елге Ұран,яғни «Бекет ата аруағы сақта!» – деп ұрандалды.
Әскери дәреже атауларына тоқталып, тарихи деректерге сүйенсек, мысалы басқасын айтпағанда,Үстүрт тауындағы кіші, үлкен «Қалмақ қырғыны» және кезінде Түркмендермен шайқастарында табиғи түрде Қолбасшы, Сардар, Бек, Әмір бола білді.
Батырдың мініс атына Шопан ата аян беріп, Хиуаға оқуға баруға Алла құдіретімен дүлділ Пырақ береді. Барлық батырлардың бес қаруына байланысты алсақ, Бекет ата «Көк асасы» қаруға жата ма?
Бекет атаның Кете Шектібай ұрпағындағы «Көк аса» сипатына тоқталсақ: Ақ болат темір басы, яғни қарудың негізгі жұмсалатын бөлігі қайта өңделген, кейін 7-9 см.аралығында сақталған. Ұшы түйрейтін жері 4,5 см болады. Ал, қыры қатайтып тұратын жері 4 қырлы, бір жақ қыры 1 см., яғни төрт жағын алсақ қосындысы 4 см. «Көк асаның» сабы-қолға ұстайтын бөлігі жоғарыдан төмен қарай – 8 см., ал сабының бірінші жағы ең жоғары сапалы күміспен қапталған, өте ұқыпты шеберлікпен істелген микро құрылымындағы күн жүйесі бойынша, жоғарғы Аспан және төменгі Аспан бейнеленген. Олар уақыт өлшемі бойынша 12 сағат, 12 ай, 12 жыл мерзімдерімен көркем безендірілген. Сондай-ақ, сабының екінші жағында қазақтың ою-өрнегі арқылы жер мен ай, күн жүйесінің сайрандары және жұлдыздар әлемі де көрініс тапқан. Темір қазық тебендей, темір етік теңгедей деген қазақта аңыз бар. Аспандағы Жеті Қарақшы байланған, Темірқазық кіші моделін Бекет ата «Көк асасына» сәйкес еткен.«Шындық осында, ақ батаның басы осында,құрбандық осында;
А.Машанов; «Бір тамаша ойласатын нәрсе арабша 1000 деген сөзді Алиф дейді. Арабша «П» әрпі жоқ, /Әліф/ бір мағынасында үлкен ұлы сан төрт жер саны. Оны екінші жұптың дәрежесі деп: 2х2=4 одан әрі 4х4=16./кіші абжд/ Одан соң 16х16=256 (НҰР). Мұнан ұғатынымыз, жеті қат Көк пен жеті қат Жер дегеніміз осы екі 16-ны жіктеп,1+6=7.(көк аспан,) ал 1+6=7.(қара жер) еселенуінде Алла шапағатымен Мұса п.ғ.с.с. қолтығынан қолын шығарғанда, көмкерілген «НҰР» шашты. Осы нұр арқылы,екі бет-әлпетін сипалаған да 38-Сад сүресі арқылы көпір «кемпірқосақ», (радуга) есебінде: 66-аятында; «Көктің, жердің және күллі Әлемнің иесі сол ғана. Ол – үстем. Ол өте жарылқағыш» – делінсе, яғни Тәңірі жарылқады деп түсінеміз.

Төрт қырлы көк сүңгі

Жоғарыда Бекет ата «Көк асасы» қырлары 4 см. екенін айттық, бұл дегеніміз жер санын көрсетіп тұр. Уақ әлем,кіші әлем, ұлы әлемді көркемдеп Бекет ата «Көк асаны» үндестіріп, ғылымға негіздеген.
Сонымен, белі қарудың орта тұсында жоғарғы, төменгі шығыршық орналасқан, қаруды қолдану, жұмсау, асыну әдістерінде мойынға асыну, иыққа ілуге арналғанын көреміз. Батырдың қаруы түйреу, шаншуға арналғанын білеміз. Осы тұста айта кететін мәселе Бақыржан қожа «Көк аса» лақтыру әдісімен Үстүрттегі Оғылан тауына қадалғанын жоғарыда айттық. Қарудың бұзылуына тоқталсақ, «Көк асаның» сынған жерлерін құрастырғанын ғайып кейіпінде болатын атаны Жантұрған баяндайды. Бақыржан қожадан Бекет ата оқ сұрағанда; «Саған бір оқ жетеді», –деген еді. Жалпы түйреу қаруының түрлерін қарастырсақ сүңгі,жыда болып табылады. Қ.Ахметжанов еңбегіне сүйенсек: «Жақын қашықтықта, бетпе-бет» айқаста түйреу арқылы қолданылатын қару түрі – найза. Найзаның басындағы темірден жасалған түйрейтін бөлігі – «жебесі».
Жебелі найза қолында
Бес мың қолдың соңында.
«Ер Қосай» (Ақсауыт, 2 т.9 б.)
Найзалардың ұзындығы 1,5-2 м.ал, сүңгілер 3-3,5м.дейін жетеді. Ерте заманда көшпелі түркі халықтарында арналған қысқа найзалар болған. Скиф бейнелеу өнерінде де осынлай қысқа найза ұстаған жауынгерлерді көруге болды. Оғыз-намада «жыда» деген найза атауы бар. «Жыда» деп көшпелі түркілер қысқа найзаны атаған болуы керек. Жыданы көбінесе жаяу әскерлер қолданған» дейді.
Сөз барысында: лақтыру, қадалу, түйреу, жару, шаншылу сияқты ұғымдарды жинақтасақ,«жыда» найза болып, көшпелілер дәстүрінің сақталғанын көреміз.
«Ұшы болат, ақ найза,
Оны бір қолға алайын.»
«Асан қайғы, Тоған, Абат».
(Батырлар жыры, 6 т. 58 б.)
Әскери тілде тулы түрін жасаттырғанын жоғарыда бірінші «Көк аса» иесі қолында. Ал, екінші «Көк аса» иесі ақ болат төрт қырлы көк сүңгі деп аталады. Батырлардың салт-дәстүріндегі киелі кейіпкелерден Қыдыр ата,ал Шопан ата аян беріп дүлдүл Пырақты осы Қамбар ата қолдаса, «Көк асаның» сынған бүлінген жеріне Ғайып ерен ата келсе, сопылық ғылым-білімді меңгеруге Төрт шадияр ықылас ниет еткенін көреміз.
Елдің қамқоршы, қорғаны, алынбас қамалы болғаны, яғни батыр, қолбасшы екендігін бізге жеткен деректерде баяндалады. Бекет ата «Көк асасы» жаугершілік кезінде қару болғанына осындай негіз бар. Абайдың 45 қара сөзінде: «Құдай табарака уаттағаланың барлығының үлкен дәлелі неше мың жылдан бері әркім әртүрлі қылып сөйлесе де, бәрі де бір үлкен Құдай бар деп келгендігі, уа һәм неше мың түрлі діннің бәрі де ғаделет, махаббат Құдайға лайықты дегендігі.
Адамшылықтың алды – махаббат, ғаделет, сезім. Бұлардың керек емес жері, кіріспейтұғын да жері жоқ. Ол жаратқан Тәңірінің ісі. Бұл ғаделет, махаббат сезім кімде көбірек болса,ол кісі ғалым, сол – ғақил. Біз жанымыздан ғылым шығара алмаймыз, жаралып, жасалып қойған нәрселерді сезбекпіз, көзбен көріп, ақылмен біліп» – дейді.
Айтса, айтқандай тіптен Т.Нәкешов сұхбатында баяндағандай: «Көк асаны» 1997 жылы сәуір айында, Үкімет билігі қолында тұрған кісілер тарапынан Алматыға шақырылдым. Қазақстанның белді де, белгілі ғалымдары олай айналдырып, былай айналдырып,қарап-зерттеп «Көк асаны», Қазақстан, ТМД елдерінде жасалмаған деген қорытындыға келген». «Көк асаның» жасалған кезеңін 16-17 ғ.ғ. сәйкес келеді деп болжам жасалды. Себебі сол замандарда Ислам дінін тарату мақсатында Араб елдерінен,қазіргі Қазақстан, Орта Азия Республикаларына діни сауатты,білімді кісілер-қожалар жіберілген.
Ұлағатты ғұлама кісілерге сыйға тарту мақсатында өздерімен бірге ең құрметті сыйлық – аса алып келген болулары мүмкін.
«Көк асадағы» күміспен ойылып жазылған таңбаларға шұқшия көз тігіп, қарап қалған татар ұлтының бір ғалымы; «Бұл таңбаларда болашақта не болатындығы, елді нендей жағдайлар күтіп тұрғандығы туралы сыр бар», – депті.
Болса болар, ХХІ ғасырда үлкен жаңалық болатындығы айқын, мысалы: 2017 жылғы «ЭКСПО» көрмесінен қалған, халықаралық ғылыми-техникалық жетістіктермен танысып, Ғ.Ақпанбек еңбегіне үңілсек, «Жалпы әлемдік құрылымның алғашқы түсінігі, ұлы үндестіктің сипаты қарапайым ғана бейнелермен көрініс береді. Кескінделген дұрыс дөңес көпжақтар ғылымда Платон денелері деп аталады».Табиғатта дұрыс дөңес көп жақтардың тек осы бесеуі ғана белгілі. Тетраэдрдің, октаэдрдің, икосаэдрдің жақтары үшбұрыштар болса, гексаэдрдің барлық жақтары шаршылар, ал додекаэдрдің жақтары дұрыс бесбұрыштар болады» дейді. Осы айтылған ұғымдар айтпақшы болған «Көк аса» жүйесінен орын табады. Жоғарыда баяндағандай, бүкіл аспан әлемін көз алдымызға Нұр-Сұлтан қаласының мәртебесі үшін, бір тамшыдай «Нұр» бейнесін архитектуралық әсемдік символына айналдырды. Оның әрбір қабатында осы уақытқа дейін стихиялы ұғымда болсақ, енді астрономиялық денелерді өзіңіз бажайлай аласыз. Тек ұғынып, түсіну ғылыммен зерделеу ғана қалып отыр. Жаяулап-жалпылап, «Көк аса» жәдігеріне де, сіз-біз болып зерделесек, енді сол көшпенділер үрдісін жалғастырушы қазақ халқына 18000 Ғаламның ұлылығы, өмірдің мәңгілігі турасында Ғ.Ақпанбек ағамыздың мына бір шумағымен өрнектейік:
Он сегіз мың ғаламның иесі бар,
Қажыған қарт Даланың киесі бар.
Киесі бар! Қазақ деген иесі бар!
Бар болмысты сыйғызған бір-ақ түйіп,
Даналық сөздерінің жүйесі бар, – дейді.
Дәл осы ұғым жүйесін, сөз етіп отырған Бекет ата «Көк асасы» қаз-қалпында өте дәлдікпен,өте қарапайым шеберлікпен БАБА дәстүрі, ұстаздың шәкіртіне БАТА беру арқылы жеткеніне көз жеткіздік. Ал,қазақта: «Батамен ер көгерер, жауынмен жер көгерер» дегендей, «Алланың АҚ БАТАСЫ келешек ұрпаққа қабыл болсын!» демекпіз!

Сәрсенбек Ерқасымов,
этнограф, тарихшы

 

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.