БИЛІКТІҢ ШОШҚАНЫ «ЖАРЫЛҚАП», ЖЫЛҚЫҒА «ТАҢЫРҚАП» ЖҮРГЕНІ РАС ПА?

0
285

Бұл мақаланы жазбас бұрын есіме классик жазушы Ғабит Мүсіреповтың «Талпақ танау» әңгімесі түсті. Онда қазақ аулына шошқаның алғаш әкелінуін жазушы: «малдан гөрі итке ұқсайды», «бауыры толған қаз-қатар емшек» деген ауыл адамдарының сөзін келтіруден-ақ қазаққа жат малды қоймен қатар бағуды күштеп кіргізіп отырған саясатты астарлы әжуалайды.

 

Бастық Сәден әкелген қос шошқаны ауыл адамдары «жақындамай, алысырак, иіріліп тұрып» қарсы алады. Оқырман осы бір мезетті ескілік пен жаңалықтың белдескеніндей қабылдайды….
Жымысқы саясат өз дегенін ақыры жасады. Қазақ даласына переселендер мен еріп доңыздар да аяқ басты және олар өсіп-өніп бір қауым елге айналды…  Ақын Мұхамбетжан Тазабек : «Кешегі Кенесары тұлпарына,
Доңыздың басқан шөбін жегізбеген!» деп жырлаған кезең бұл кезде қазақ баласының көзінен бұл-бұл ұшып кеткен еді.
Ата – бабадан келе жатқан «төрт түлік»  түсінігі – шошқаның келумен «бес түлік» деген атауға ие болды. Мешіттер қиратылды.  Озбыр саясат өз дегенін жасап жатты. Кейінірек оспадар Хрушев халықтар достығын дәріптеп, шошқа мен жылқы етінен «Дружба народов» шұжығын  дүниеге әкелді.  Артынша аралас некені жарнамалау етек алды.
Шындықтың жүзіне тура қарасақ,  доңыздардың қазақтың сайын даласында сайран салғанына бір ғасырдан асыпты. Олардың әлі күнге «құрмет биігінен»түспегенін көзіміз көріп жүр.

                        Әлеуметтік желі шайпау қатын секілді кейде…

Әлеуметтік желі деген кейде шайпау қатын секілді. Фейктер мен өзгеше кейіптердің мекені болып алды әбден. (Көпке топырақ шашпаймын. Дұрыс сөз жазатын, тағылымды ой айтатын адамдарға бұл сөзімнің қатысы жоқ). Не сөзге төркін бермейді, не өзі пәтуәлі сөз айтпайды. Аузына ақ ит кіріп, көк ит шығып, арсылдай береді. Кейбіреулерінің мақсаты – қалай да билікті мұқатып қалу. Сол үшін ештеңеден тайынбайды. Айқайға аттан қосып, шуылдаған көптің «құрметіне» бөленеді. Салиқалы ой айтып,  сабырға шақырғандар – биліктің құйыршығы саналып шыға келеді ондайда. «Әттең!» дейсің шарасыздықтан.
Әлеуметтік желінің қазанында аптасына екі-үш тақырып, кейде келеңсіз бірнеше оқиға қайнап жатады. Кейбіреуі шала піседі, енді бірінің қайнай-қайнай еті сүйегінен бөлініп шығады. Қатты қайнап сіңірге айналатындары қаншама. Сондай шала піскен тақырыптың бірі:  «Шошқаға бөлінген субсидия» төңірегіндегі дау – дамай. Бұл өзі қалай шықты?
Әлеуметтік желіде журналист Мақсат Толықбайдың «тиімсіз субсидия» жайындағы бейнесауалынан кейін қызу талқыға түскен тақырып осы. «Біз, қазақ халқы үшін жылқының орны бөлек, жылқы деген малдың патшасы, кезінде ата-бабаларымыз осы аттың үстінде отырып, ұлан-ғайыр даламызды қорғап қалған деп айтамыз. Алайда, біздің мемлекет бұдан былай жылқы шаруашылығына бір тиын да субсидия бөлмейтін болыпты. Қойдың өзіне жем-шөбіне деп беретіндері 4-ақ мың теңге. Ал субсидияның барлығы шошқа шаруашылығына кетеді екен. Бір шошқа сатып алсаңыз үкімет сізге 140 000 теңге қайтарымсыз ақша береді. Кейін әр жыл сайын 40000 теңгеден жем-шөбіне деп беріп тұрады.Түсінер едім, егер қой мен жылқы шаруашылығы дамып, еттің килосы 300 теңгеге дейін түссе. Әлде қазақ жұрты доңыздың етін жейтін болған ба?! Ауылдағы шопандарды зар илетіп ақшаның бәрін шошқаға жұмсаған қаншалықты дұрыс?! Айналып келгенде сол субсидия дейтін сіз бен біздің салығымыз емес пе?!», — деп жазды журналист  әлеуметтік желідегі жеке парақшасында.

 

 

Міне, мәселе осы жерде ушықты. Ата-бабасы мұсылман болған қазақтар Үкіметтің бұл шешіміне наразылықтарын әлеуметтік желі арқылы білдірді. Бәзбіреулер: «Елімізде мал шаруашылығын дамытуға бағытталған субсидияда «теңсіздік» байқалады. Мәселен, асыл тұқымды бір шошқаға үкімет 180 мың теңге бөледі екен. Ал қойға 8000 теңге, сиырға 150 мың төленеді. Бірақ бір қызығы, жылқы малына бір тиын да субсидия жоқ. Онсыз да малдың машақатын тартып отырған шаруалар жылқы баққандары үшін де қолдау көрсек» дейді деп шыкса, енді біреулер: «Елімізде төрт түлікке төленетін субсидияның негізгі бөлігі сиыр малына жұмсалады. Асыл тұқымды сиыр сатып алуға 150 мың теңге төленеді. Қойға 8 000 теңге, ал жылқыны, оның өзінде айғырын сатып алғанға 100 мың теңге беріледі. Ал дәл осындай бір шошқаға 140 мың теңге бөлінеді. Шошқаны асылдандырып, селекциялық жұмыстар жүргізген жағдайда әр басына тағы 40 мың теңге төленетін көрінеді» деп мәселені ушықтыра түсті..
«Жаңа бір шошқа сатып алсаңыз, үкімет қайтарымсыз 140 мың теңге төлейді. Және жылына әр шошқаға 40 мың теңге береді. Шошқа неге жылқыдан 140 мың есе күшті» деп жалаулатқандар да болды.
«Шошқаның етінде 80% нәжіс  бар, соған үкімет 140.000 тенге субсидия береді екен, бұл деген жердің бәрін ластау емес пе» дегендер мен «Баяғы біздің ерке тотай үкімет мұнай сатып байымады, шошқа сатып байимыз деп» жүрме осы» деген пікірлерді қосып қойыңыз.
Ең сорақысы, тым «білгіш», «ізденгіш» кей кісілер шошқа жайлы ақпаратты әлеуметтік мәселеге тіреп, «Бір балаға 10500 теңге, бір шошқаға 15000 теңге бөлмек» деп байбалам салды.

                           АЛЫП – ҚАШПА СӨЗГЕ НҮКТЕ ҚОЙЫЛДЫ

Қарап тұрсаңыз, төрт түліктің сиырдан басқасына жарытып субсидия бермеген үкіметтің бұл харекеті ешкімді бей-жай қалдырмауын түсінуге болады. Алғашында біз де шошып кеттік. Арандатуға ермей, әліптің артын баққанымыз рас. Істің анық-қанығын біліп алмаудың зардабы қандай ауыр?!  Билікті сынаймын деп, елім деп жүрген іскер азаматтардың есіл еңбектерінің бәрін өшіре салу – арға мін емес пе?!
«Бақсам, бақа екен» демекші, бақсақ, бұл ақпараттың бір қайнауы ішінде жатыр екен.
ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің баспасөз хатшысы Омархан Жанжігіт дер уақытында жауап беріп үлгерді:  «Бүгін әлеуметтік желіде әріптесіміздің «тиімсіз субсидия» жайындағы бейнесауалы қызу талқыға түсіп жатыр. Біз кейде бір ақпаратты естісек, соны саралап-сараптаудың орнына есіміз шығып, екінші біреуге ерекше екпінмен жеткізуге тырысамыз. Шошқаны шетелден әкелсең төленеді деген субсидиядағы санды көріп, сала мамандарынан ақпарат беріңіздерші дедім. 2019 жылы бір ғана шаруашылық  шеттен 6 бас шошқа әкеліп, 840 мың теңге алған екен. Ал 2020 жылдың тең жартысы өтсе де, осы сәтке дейін шетелден шошқа сатып әкелдім деп ешкім бізге өтініш жазып, субсидия сұрамапты. Яғни, босқа байбалам салудың қажеті жоқ», – деп жазды ол.
Әлеуметтің пікірдің әр алуан болуы да заңды ғой. Бірі қолдап, бірі қорғап, бірі қарғап біраз жерге барғанын көрдік. Ешкімге де бұра тартпай, ақиқаттың ақ туын көтеруге тырысып, нақты мәліметтерді іздеуге кірістік.
Салыстырмалы түрде, 1991 жылы Қазақстанда 2,9 миллион бас шошқа болған, ал 2018 жылы – 800 мың ғана қалыпты. 2019 жылға қарай Қазақстандағы шошқа санының артуы, шошқа еті экспортының өсуіне әсер еткен. Егер 2017 жылы Қазақстан шетелге 300 тоннаға жуық ет сатса, былтыр ол 800 тоннаға жетіпті. Осы кезең ішінде шошқа етінің ішкі тұтыну үлесі 8 пайыз төмендеген.

 

Бұл ақпаратқа да көңіліміз көншімей, әрі қарай қазбалай бастадық.
ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру және қайта өңдеу департаментінің директоры Еркебұлан Ахметовтен алған мәлімет мынау:  – Жылқы шаруашылығына мүлде субсидия берілмейді, мемлекеттк қолдау жоқ деген ақпарат тарап жатыр.  Негізі жылқы шаруашылығы бізде жақсы дамып келе жатқан сала. 1991 жылы негізгі көрсеткіш бойынша 1,7 миллион бас жылқы болған. Нарықты экономикаға көшу кезінде біраз шаруашылықтар ыдырап соның есебінен мал басы төмендеп кетті. 2000 жылы жылқы саны 900 мыңдай ғана болды. Осыдан кейін мемлекттік қолдау бағдарламалары әзірленіп,  2011 жылдан бастап жылқы шаруашылығына мемлекет тарапынан қолдау жүзеге асты. Сол қолдау өз пайдасын тигізді. 2011 жылдан асыл тұқымды малдар шаруашылығын дамытуға субсидия көлемі сол аралықта 40 мың теңгеден 100 мың теңгеге дейін өстті. Тіпті қымыз өндірушілерге де субсидия беріледі. Литріне 60 теңгеден.     Биылдан бастап жылқының жем – шөбіне арналып 60 мың теңге субсидия беріледі. Ол үшін бюджеттен 1 млрд – тан аса қаржы қарастырылуда. 2019 жылғы мал санағы бойынша, жылқы саны елімізде  2,9 млн басқа жетіп отыр .
Шошқаға бөлінетін субсидия туралы айтарым, бұрын шошқа шаруашылығына, әрбір өндірілген еттің килограмына субсидия берілетін. 2017 жылы министрлік тарпынан талдау жүргізіліп, жалпы субсидиялардың тиімділігі сараланды. Нәтижесінде осы бағыттың тиімсіздігі анықталды және 2018 жылдан бастап, шошқа етіне берілетін субсидия алынып тасталған болатын. Бұл шошқа шаруашылығына берілетін субсидияны екі есеге дейін азайтуға мүмкіндік берді. «Шошқаның жем-шөбіне субсидия  беріледі деген де жалған ақпарат. Ондай субсидия жоқ.  Биылдан бастап қой шаруашылығына да біршама жаңалықтар енгізіліп жатыр.  Асылдандыру барысында субсидия көлемі 150 теңгеге дейін көтерілмек».

 

Осыдан кейін «Үкімет шошқаны қолдап, қамбар ата тұқымын «қорлап»  отыр» деген сөзге де жауап іздеп көрдік.
Сөйтсек, жылқы шаруашылығына арналған субсидиялар көлемі де қомақты екен. Мәселен:
* Сатып алынған асыл тұқымды айғырлар үшін субсидиялау нормасы әр басқа — 100 мың теңгеден;
* Бие сүтін өндірушілер үшін әр литріне 60 теңгеден;
* Асыл тұқымды жылқының аналық басын бағуға, жем-шөбіне жылына 20 мың теңгеден;
* Жылқы шаруашылығын дамытуға арналған техникалар мен жем-шөп дайындайтын жабдықтарды сатып алғанда мемлекет 25 пайыздық өтеу үлесімен инвестициялық субсидия береді;
* Несиелер мен лизинг бойынша пайыздық мөлшерлемелерді 10% субсидиялау.
Бұл қолдау шараларының барлығы жылқы фермалары мен салалық қауымдастықтардың ұсыныстары бойынша жасалған. Жалпы алғанда, 2019 жылы 4,7 мың жылқы фермалары мемлекеттік қолдау шараларымен қамтылды.
Жылқы шаруашылығына басқа қандай  жеңілдіктер бар?
Жоғарыда аталған қолдау шараларына қосымша, жылқы өсірушілерге «жылқы сатып алуға»  10 жылға дейінгі  6% жылдық жеңілдетілген несие беру қарастырылған. 2016 жылдан бері «Құлан» бағдарламасы жұмыс істеп келеді. 2018 жылы  12 мың бас мал сатып алуға 512 шаруашылық қаражат алды, былтыр 1440 шаруашылыққа 40 мыңнан астам жылқы сатып алуға жеңіл несие берілген. 2020 жылы қаржылық қолдау алушылардың саны едәуір артады деп күтілуде.
Бұл ретте жылқы еті – тек ішкі нарыққа бағытталған өнім екенін атап өткен жөн. Экспорттық    нарық  мүлде  жоқ  деуге де болады.
Аузын айға билеп, билікті жерден алып, көрге тығып жатқандар бұл мәлІметтерге бір көз жүгіртіп шықса болады. Әйтпесе дәлелсіз құр сөйлеудің арты –бетпақтық..!

ЕЛДЕГІ АҒАЙЫННЫҢ ӨТІНІШІНЕ ҚҰЛАҚ АСПАЙТЫН ШЕНДІЛЕР КӨП

Сөзге тоқтаған халықтың ұрпағы осыдан кейін буынсыз жерге пышақ ұруын қойса керек – ті.  Өйткені, талпақ танаулардың қазақ топырағына әбден бауыр басып қалғанын жоққа шығармауымыз керек. Оларды түп – тамырымен жойып жіберу де мүмкін емес. Себебі, олардың артында қазақ тілінің еңсесін езген ресми тілдің өкілдері тұр. Олай болса, олардың да қажетінің өтелуі, ырыздығының мемлекет бюджетінен төленуі — заңдылық!
Еңбектенемін деген адамға жұмыс бар елімізде. Мемлекет тарапынан беріліп жататын қайтарымсыз несиелер мен сансыз субсидияларды көрмеу, «Көрмес, түйені де, көрместің» кебі. Әйтпесе, төрт түлік малдың бейнетін арқалап, қазір зейнетін көріп жатқан шаруалар аз ба?  Билік, обалы нешік, кәсіп ашамын дегендерге үлкен мүмкіндіктер туғызып жатыр. Алып жылыжайларды тұрғызып, бау-бақша өсіремін дегендерді  демеу секілді игілікті істер қаншама. Оны көзіміз көріп отыр. «Көре – көре көсем, сөйлей – сөйлей шешен боласың» деген рас екен. Құс қанатын талдырған қазақ сахарасының біраз жерін шарлаған адам ретінде менің де айтарым бар.
Өйткені, біз ауылшаруашылығы саласымен тығыз қарым – қатынастамыз.

 

 

Экс – министрлер Асылжан Мамытбеков, Асқар Мырзахметов, Өмірзақ Шөкеевтердің ерекше қолдауының арқасында, еңбек адамдарының талап – тілектері, өтініш – арыздары газетімізде көтеріліп кейін ауылшаруашылығына жауапты азаматтар  шаруалардың үніне құлақ түріп, ескергеніне куәміз. Бүгінгі министр Сапархан Омаровпен де  байланысымыз жақсы. Ауылшаруашылығы министрлігінде небір мықты мамандар бар. Олардың ел игілігі үшін жасап жатқан игі істеріне тас ату, барлығын жоққа шығару ел болатын адамның ісі емес. Әрине, кемшіліктер де жоқ емес… «Болар елдің баласы бірін – бірі батыр дейтіні» әр қазақтың көкейінде жүруі тиіс. Ынтымақ пен бірлік бар жерде ғана – табыс молайып, ырыздықтың артары сөзсіз!
«Қазақстан дәуірі» газеті «Нұр Отан» партиясы мен Ауылшаруашылығы министрлігінің қолдауының арқасында ауыл экспедициясымен 10 жылдай болды, ел аралап жүр. Оны көзі қарақты оқырман біледі. «Жүргенге жөргем ілінеді» деген тәмсілдің ақиқаттығына  экспедиция барысында талай мәрте көзіміз жетті… Биліктің қолдауына бола қолбала болатын біз емес, бірақ та.  Айтар жерінде шындықтың қанын тамшылатып айта білдік. Жақсылық көрсек, райымыздан қайта білдік!

Елімізде жеті мыңнан аса ауыл, 168-ден астам аудан, 14 облыс пен екі қала болатын болса, соның 5 мыңнан аса ауылын,  100 – ден аса ауданын, 10 шақты облысы мен 50 – ден аса шағын қаласын араладық және «Ат баспаймын деген жерін екі басады» дегендей, бұл өңірлерді бірнеше рет қайта сапарлап шыққанымызды нық сеніммен айта аламыз. Жүріп өткен жолымыз газет бетінде тайға таңба басқандай жазулы тұр.
«Туған елге тағзым», «XXI ғасыр ауылы қандай болуы керек?», «Ауыл — ел  бесігі!», «Бабалар рухына тағзым!» т.б  ауыл экспедициясы  еңбек адамдарының тыныс – тіршілігін,  мұң-мұқтажын, алғысы мен әр игі ісін дер кезінде  билікке жеткізуге ұмтылды. Соңғы кезде газетімізде «Кәсіпкер үні» деген айдар аштық. Ондағы мақсат — ел ішіндегі шаруа қожалықтары мен бизнес саласында жүрген азаматтардың іс бастаудағы қызықтары мен қиындықтарын сөз ете отырып, кәсіпкер болуға жұртты ынталандыру.
Бірден айтайық, мемлекеттің қолдаудың  арқасында шаруасын дөңгелетіп отырған кісілер, экспедиция барысында мемлекеттің қамқорлығына шексіз алғысын айтып жататын. Әрине өмір болғасын, жақсылық пен жамандық, ақ ниет пен жат пиғыл, құштарлық пен іштарлық итжығыс түсіп жатады. Көптің көңілінен шығу мүмкін бе, өзі? Қанша адам болса, сонша мінез бен ақыл жүреді. Біреу сабырлы, біреу адуынды….
Сондықтан, барды бар, жоқты жоқ деу керек. Сын айтсақ та, бар мен жоқты таразыға тең тартып алған абзал.
Әкем марқұм «Жоқ дей берсең, түбінде өзің жоқ боласың» дейтін еді. Сол рас па деймін.
Күні кеше Нұржан Әлтаев деген халық қалаулысы биік мінберден елді шулатқан «шошқа» мәселесіне өзінің пікірін білдіріпті. Таң қалғаным, ел шулап жатқанда қайда болды екен, бұл мырза? «Ақсақ қой түстен кейін маңырайды» деген осы емес пе?!
Экспедиция барысында сан түрлі тағдырлармен кездесеміз. Ауыл жұртының базынасы мен ашуын, тілегі мен талабын газетіміз арқылы биліктің құлағына құйып, Үкіметтің назарына үйіп келеміз. Кемшілігін де көтердік. Нәтижесі жаман болған жоқ.
Қордаланған проблемалар жыл аяғында елордадағы «Журналисттер» үйінің баспасөз залында зиялы қауым мен парламент депутаттары алдында талқыға салынады. Шамамыз келгенше ауылдағы ағайынның, шаруалардың, кәсіпкерлердің жоғын түгендегенімізге бір марқайып қаламыз сол күндері.

 

Сондай жиындарға осы Әлтаев тәрізді депутаттарды өлердегі сөзімізді айтып келтіре алмаймыз – ау. Мұндай шараға бастамашы болған бізді қолдап «Ауыл» партиясы артымызда тұрса кім қой дейді. Жоқ қой, жоқ!  Қалай ыза болмайсың.  Ауылдағы ағайынның өтініші мен тілегін тыңдаңызшы тым болмаса деп жалынуға дейін барған кездеріміз көп депутаттарға. Олар болса  тығыз жұмыспен болмаса, бір жиынның әлегімен жүреді бітпейтін. (Әрине ел десе елең етер бір-екі депутат бар. Оған да шүкір, тоба дейміз төбе көрсетсе Бір кездері экс-министр Мамытбеков өзі келіп, кейіннен вице – министрлер үнемі қатысып отырды).  Оу, депутаттар, ауылдағы қаймана жұрттың проблемасынан асқан қандай жұмыс болмақ, Сіздерге? Ел экономикасының  қайнар көзі жұмысшы табы емес пе қай заманда да…
Ал «Нұр Отан» мен Ауылшаруашылығы министрлігіне және Ауылшаруашылығы департаментіндегі бассшыларына алғысымыз шексіз!

ШОШҚА БАЗА… ТЕБІРЕНГЕН АРУАҚ… ЖАЛДАНҒАН ҚАЗАҚ…

Шошқа дегеннен шығады, осыдан алты жыл бұрын дәстүрлі экспедиция барысында Ақтөбе облысына жолымыз түсті.  Сол облыстың ауылшаруашылғы басқармасынан бір жас жігіт бізге қосылды. Сөйтіп, бізді Алға ауданы жанындағы Есет бабаға жақын шошқа шаруашылығына алып барды. Кіре берістен гүл дестелері мен мұндалайды. Өздерінше тазалыққа  мән берген сыңайлары.  Хлорофин сеуіп тастапты.  Алайда, сасық иістен басымыз айналып құлап қала жаздадық.  Қасымда «Қазақстан дәуірі» газетінің бас редакторы Ертай Айғалиұлы. Басын шайқай береді. Қайда тап болдық деген кейіп бар жүзінде. Жазған құлда шаршау бар ма? Бәріне көніп келеміз. Аты есімде жоқ бір армян ұлтының өкілі шошқа өсірудің арқасында шылқа майға батып, қаладан үлкен мейрамхана ашқан көрінеді. Біздің қазақ қашанда өзгені жарылқаудан алдына қара салмайды ғой. Билікте орыстар айтқандай «Алма ағашынан алысқа түспейтінін» дәлелдепті. Біздің тыжырайған түрімізді көріп, «Иіс жоқ, алға өтіңіздер» деп жік-жапар. Қайтеміз, «Шешінген судан тайына ма» шошқа базасына кірдік.  Ішін клетка- клеткаға бөліп тастаған. Ылғи қарны қампиған, емшектері салпиған мегежіндер күтімде тұр.  Бір айдан кейін туатыны, бір аптадан кейін торайлататыны, бір күннен кейін «ішін босататындары» жеке-жеке бағымда.

 

Одан кейін туғаннан кейінгі бокстары бар екен. Керемет жағдай жасалған. Терезелер ашық. Салқын жел ауаны тазартып тұр.   Талпақ танаулар манаурап – ақ жатыр. Бір кезде біреу келді. Әлгі армян туысым деп таныстырып әлек. Шошқа базаның вице президенті екен. «Бітірген оқуың не?» деп сұрадым. «Техникалық ВУЗ» деді.
Жұмысшыларға қараймын, менің көзіме түскендерінің бәрі қазақтың балалары. Жүздері шаршаңқы. Рухтары өлген. Көздерінен мұң оқыдым. Шарасыздықты сезіндім. Жаным жылап аяп кеттім.  Ата – бабасы найзаның ұшымен, білектің күшімен қорғаған сайын далада өзге біреуге құл болған жұмыссыз жастардың обалы кімге дедім жаным жылап…
Бір жұмысшыдан шыдай алмай (Аты әлі есімде Қайрат): – Қарағым, мамандығың бар ма? Мұнда не істеп жүрсің? – дедім. Ол байғұс: – Апай, малшаруашылығын оқып бітірдім, веттехникпін – деді.
– Мұнда қандай жұмыс істейсің?- дедім тағы да.
– Қара жұмысшымен, апай – деді көз жанары мұңданып. Мұны көкейге бір түйіп алдық.
Бір кезде бір әйел келді жалаңдаған. Бас мал дәрігері екен. Өте тәжірибелі, бастықтың оң қолы екені әр ісінен, сөзінен көзге ұрып тұр.
– Мына жерден Сіз ешқандай иіс сезіп тұрған жоқсыз ба? -деп сұрауға мәжбүр болдым.
– Жоға, бәрі тамаша. Шошқаларға керемет жағдай жасалған ғой. Оларда иіс болмайды, жуындырып отырады.
– Демек бұл жерде бәрі жақсы?…
– Айтпаңыз, бәрі күшті. Мұндағы әр шошқа мен торайлардың өз аттары бар. Еркелетіп айтып жүреміз – деді ол маған жарқын дауыспен. Тағы да көкірегімді ащы мұң торлады.  Жұмысшы қазақтан, шошқаның жағдайы жақсы. Өз елінде, өз жерінде қор болған қайран, қазақ баласы!
Жақсы дастархан жайған екен, обалы нешік, тәбетіміз тартпады… Ертесіне аузы –басымызға ұшық қаптап кетті, ауырыпта қалдық
Осы сапардан со әкімге кіруге  мүмкіндік болмады. Мүмкіндік болғанда бас кетсе де айтар уәжіміз жететін еді. Алайда көргенімізді, көңілге түйгенімізді газет арқылы халыққа, билікке жеткіздік.
Сол жолы шошқа базаның қожайыны «Қазір жерім 20 мың га, алдағы уақытта 40 мың га жеткізу ойымда бар деді. Ұзынқұлақтан 50 мың га жеткізгенін естідім жуырда. Жасырмаймын, кейін ол жаққа бет бұра алмадым. Жүрегім қанша қан жыласа да.
Содан кейін есте қалған бір жайт, Алға ауданының бір топ тұрғындары бізді іздеп тауып жолықты. «Мына жерде аруақтар тебіреніп жатыр. Шошқаның сасық исі маңайды тұншықтырып бітті. Үш километр жерде Есет бабамыз жатыр. Біз ауыл халқы шошқа шаруашылығы болмасын демейміз. Қарсы да емеспіз. Кәсіпкер де біздің елдің азаматы. Салығын төлеп тұр деп естиміз. Еңбегінің жемісін көрсін! Жыл сайын шошқа өсіруге алатын субсидиясы ғаламат көрінеді. Оны да қызғанбаймыз.
Тек қасиетті жерлерден аулақ әкетсін шошқасын. Бұл билік шешетін мәселе. Ата-баба аруағын мазалаған адам, ешқашан көгермейді. Билікте оңбайды. Қазір шошқа база ауданның тап ішінде. Осыны билікке жеткізіңіздерші?» деп көздері жасаураған адамдардың кейпі әлі күнге көз алдымда. Одан кейін не өзгерді білмеймін. Білетінім әлеуметтік желідегі мына жазба ғана.  Авторы Өмірзақ Ақжігіт.
«Ақтөбе облысында  Тама Есет батыр  кесенесі бар. Бестамақ халқы шошқа фермасынан әбден ығыр болды. Жапа шегіп отыр. Араша сұрайды.   Әсіресе биылғы ыстықта фермадағы 50 мың шошқаның   сасық иісінен ауыл халқы тұншығып өлердей. Ауылда халыққа ауыз су графикпен беріледі.  Ал сау- бақшалары  кеуіп жатыр. Судың қызығын шошқа фермасы (Тетерян )  көріп отыр.  Не деген сұмдық?! 50 мың шошқасының астын жуады.  Ол қоқысқа  қоса шошқаны сойғанда қалатын қан-жыны (боғы, шек-қарны) үйіліп, сасып, айналаны бүлдіріп болған.    Тұрғындар шаршадық деп зар жылап, шағымданумен жүр.  Осыған дейін   «Жұмыс беретін ауылдағы жалғыз шаруашылық» деп басшылар шаң жуытпай келген.   Алайда Бестамақ  ауылы тұрғындарының 80% жұмыссыз болса да шошқа фермасына  жұмысқа бармайды. Өзбекстаннан келген гастарбайтерлер жүр дейді.
Бұл ауылдағы жалғыз шаруашылық болса да, субсидиядан бастап  дотация  сияқты т б не түрлі мемлекеттік қолдау алып отырса да халыққа қайыры жоқ,  оның әлеуметтік жауапкершілігі байқалмайды.
Ауылдағы орталық бір көшені   осы он – он бес жыл  ішінде бір рет те  жөндемеген.
Шошқа торайларын егіп, (ГМО! беріп) 2-3 айда семіртіп, сойып сатып, тапқан  пайдасынан халыққа тиері жоқ. Бестамақта  жұмыс орнын ашпаған. Тек зиян.   Тұрғындардың айтуынша, шошқаның боғы, иісі, қаны т. б. ауылдағы өзенге құйылмасын деп осы маңдағы Батпақты  өзенін бөгеп тастады. Бұдан келер пайда жоқ  Күзде, көктемде  су тасығанда бәрібір  боқты шайып алып кетеді. Бəрі -бəрі жерге сіңіп, жерасты суын ластап жатыр.

 

Батпақты көпірі мен Есет батыр ескерткіші маңында жол апаты көбейді.  Жылда 10-18 адам авариядан қаза табады. Есет бабамыздың әруағы назалы.  Бұл мәселе қоғамды дүрліктіргені сондай, облыстық қоғамдық кеңес  қолына алды.   Біз бәріміз бірге осы  халық наразылығын тудырған, сол Бестамақ ауылы тұрғындарының денсаулығына қауіп төндірген, ең бастысы сол жердегі ірі шаруашылық бола тұра әлеуметтік жауапкершілік дегенді ұмытқан шошқа фермасы ластаған жерге келтірген зиян көлемін анықтатып,  экология басқармасы иесіне айыппұл  салдырту үшін сотқа беруін  және ол шошқа фермасын қасиетті Есет батыр жатқан ауылдан басқа жаққа көшірту мәселесіне мұрындық болуымыз керек деп санаймын.  Бұған дейін  Тертерянның дәурені жүріп,  халыққа да, жерге де жаны ашымай алшаңдап тайраңдап келген екен. Енді  оған жол жоқ. Халықтың төзімі таусылды. Тоқтату керек. Қазір қоғам өзгерді. Талап қоя біледі. Әділетсіздікке төзбейді. Үкімет еститін  билік боламыз деп отыр ғой.  Естісін халық зарын, мына сорақы жағдайды түзетсін».
Бұл жазбадан ұққаным, ол жақтағы жағдай «Баяғы жартас – бір жартас». Баяғы біз көргеннен өзгерген түк те жоқ.
Жақында теледидардан Павлодар облысының қазақ ауылының түбінде шошқа базасының салынуына ауыл тұрғындары қарсылық білдірді. Шошқаның сасық исінен ауру болған адамдар,  аллергия болған жастар көбейіпті. Әсіресе жас балалардың түрлі сырқатқа шалдығуы халықтың ашуын туғызып отыр. Шошқа базасын  алыстан салсын деген елдің тілегі қаншалықты орындалды, ол жағы маған беймәлім.
Бұл біздің білетініміз ғана. Ал білмейтініміз қаншама? Ауылшаруашылығы министрлігі осындай келеңсіздіктермен күресті күшейтіп, шошқа шаруашылығымен айналысатын кәсіпкерлерге жергілікті жұртпен санасуға,  шошқа базаларды елді –мекеннен алысырақ әкетуге жөн сілтеп отырғаны дұрыс. Онсызда нарықтық қоғамның озбырлығынан шаршаған халықтың жүйкесіне ши жүгірте берудің арты жақсылыққа апарып соқпасы анық!

«БЕЛІ БҮКІРЕЙГЕН ҚОҒАМ» ЕҢСЕСІН ҚАШАН ТІКТЕЙДІ?

ТҮЙІН: Адам табиғаты негізі өте қызық қой. Мәселенің анық-қанығына жетіп алмай, байбалам салуға өте құштар көпшілік халық. Жұртты шулатып, ұпайын түгендеп қалғысы келетіндер де барын кім жоққа шығарар. Бір ақиқат дүние бар:  Елдің бәрі Үкімет субсидия бөледі екен деп, шетелден асыл тұқымды шошқа әкеле қоймасы анық. Қазақстанда 80% қазақтар, 4-5 % басқа мұсылман ұлттар, ал 15 % орыстардың ішінде шошқа етін жемейтіні жартысынан асатын көрінеді. Демек, шошқа еті экспортқа, бізше айтқанда шетелдік сұранысқа тәуелді. Онда бұл не шу, онда бұл не дау?
Тіпті ауылшаруашылғы министрілгі  2020 жылдың тең жартысы өтсе де, әлі күнге дейін шетелден шошқа сатып әкелдім деп ешкім өтініш жазып субсидия сұрамағанын ашық айтты.
Менің пайымдауымша, бизнес саласы  шошқа, жылқы деп бөлмейді. Қандай етке сұраныс бар, соны өндіруге  тырысады. Бұл да  нарықтың қатал заңдылықтарының бірі. Мұны да ойлай жүрген дұрыс болар, ағайын!

 

«Ақырзаман боларда қой құндыз болады, жылқы жұлдыз болады, сиыр пұл болады…»  деген екен Мөңке би бабамыз. Қалай дәл айтылған сөз!
Ауылдарда қазір қой азайып барады. Билік мұның себеп-салдарын терең зерделуі тиіс.  Елдің бәрі сиыр өсіруге кірісті.  Неге? Себебі субсидия жақсы төленеді.  Сондықтан да дәл қазіргі кезде қойға субсидияны көбейту өте маңызды. Ал мал төресі түйенің бүгінгі жағдайына кім көңіл бөліп жатыр? Түйенің жүні киім, сүті бал, еті дәрі. Мұны неге ескермеске?!
Елімізде ешкі шаруашылығының әр өңірде өрістеп келе жатқанын естіп жатамыз. Оларға да  субсидия көлемін артыру заман талабы! Себебі ұсақ малдарға берілетін субсидия көлемі, шошқаларға қарағанда көп төмен. Ешкі малы шошқа құсап он-он бестен таппаса да, асыл тұқымды ешкілердің үш-төрт лаққа дейін табатыны неге ескерілмейді? Негізі ешкі малы өсімтал келеді. Оның еті мен сүті,  түбіті, емдік қасиеті экспортқа шығады деп әспеттелетін шошқадан артық болмаса кем емес!
Жалпы, Еуропа елдері Заанен тұқымды ешкілерді көптеп өсіреді. Өйткені оның жегенін бойына май етіп емес, желініне сүт етіп жинайтын ерекшелігі бар. Бір ешкі жылына 600 литрге дейін сүт береді. Тіпті бір «рекордшы» ешкінің 1 жылда 3507 литр сүт бергені туралы да қызықты дерек бар. Онда неге Үкімет бұл істі жандандырмасқа?.
Мал туралы әңгіме қозғалғанда қазақ баласының есіне ауыл түсері даусыз.  Ауылдың дүркіреп тұрған кезін көзімізбен көріп, куә болдық. Өткенді көксегенім емес. Бірақ, ақиқатын айтайық. Совет үкіметі кезінде әрбір ауылыңыз жоғары индустриалды, техникасы мен технологиясы, төрт түлігі бай, оған қора-қопсысы сай, бір-бір мемлекетке пара-пар шаруашылықтар еді.  Бір ғана мен туған Мойынқұм ауданында, бір ғана шағын ауылдың өзінде 18 – 20 отар қой өретін. Әр отарда 500 аналық қой бар. Енді есептей беріңіз? Сол ырыс пен құт қайда қазір?  Ауыр болса да айтайық, ауылдардың  жағдайы мәз емес.  Бір кездегі дүркіреген ірі-ірі шаруашылықтардың түбіне жеткен – жекешелендіру. Жекешелендіруді «жеке-жеке кетіңдер» деп түсінген сол кездегі кей басшылар малды, техниканы талан-таражға салып, ақыры, ауылды жабылып жүріп, құлатып тындық. Құлатқанда қайта тұра алмайтындай, діңкелетіп тастадық. Кейінде сол ауылды көтереміз деп сан-сапалақ бағдарлама, шаралар қабылданды. Амал не, соның бірі ырысы шайқалған ауылдың айрандай ұйыған ынтымағын қайтып әкеле алған жоқ.
Тәуелсіздік алған 29 жылда ауыл шаруашылығын дамытады деген дәмемен қаншама бағдарлама жасалды. Менің білуімше,  ұзын-ырғасы 29 жылдың ішінде 13-ке жуық ауыл шаруашылығын дамыту бағдарламасы дайындалыпты. Сол бағдарламалардан ауылдың ажары ашылса, кәне?!
Бұл жерде сыбайлас – жемқорлықтың да кесірі бар. Бүгінгі жүйедегі осы бір індет ел экономикасының өрістеуіне тосқауыл болып тұр. Әйтпесе, ел игілігі жолына қызмет етуге мемлекет миллиардтап қаржы төгуде. Қайран ақша кейде тістегеннің аузында, ұстағанның қолында кетіп,  билік байғұстың еңбегін еш, тұзын – сор қылып басына тиіп жатыр.

 

Қалай десек те, алып-қашты сөздердің артында бір «шындық» жасырулы тұрады.   Шошқа «мәселесі» көкейдегі көп ойды қозғап жіберді дегенмен.
Ел біледі Парламент сенатында  «Ауыл»  партиясының төрағасы.Әли мырза. Оның  әлеуметтік желідегі парақшасына  кіріп, «шошқаға қатысты»  пікірін білмек болған жұрттың қарасы көп. Сенатор мырзаның сүйретпе жауаптарына қанағаттанбай жатқандарды көзіміз көрді. Ол кісінің  «Сенатта айтылады, министрлікке айтылады» деген қашыртқы сөздері кімге дәрі? «Ауыл» партиясы ауылмен «ауырмаған» жағдай да, өзге партияларға сенім бар ма?  Ел іші түсінбестіктен у-шу болып жатқанда Парламенттің қос Палатасының депутаттары неге үнсіз қалады?  Халықты сабырға шақырып, үкіметті қыспаққа алып, ақиқаттың ақ таңының тезірек атуына белсенді түрде бел шеше кіріскенде, билікке тас атушыларға арқаларын тосқанда, елдің сеніміне ие болып, көңілдегі кірбіңдерді аз да болса жазар ма еді?
Үнемі бұйрық күтетін, тапсырмаға бас шұлғып жүретін, алайда өз бетімен іс етуге ебі жоқ шенеуніктер кетпей, «белі бүкірейген» қоғамның  тіктеліп кетуі қиын –ау…
Сөз соңында айтарым, зайырлы бір мемлекеттегі мұсылмандардың муфтиаты бұл мәселеге бірінші болып жауап қатуы керек еді. Харам мен халалдың үкімі – соларға айқын ғой.  Алайда олар тағы да үнсіз қалды. Барша қазақ біледі, шошқа өсіру, оны көбейту, оны сату біздің дәстүрімізге де, дінімізге де жат нәрсе. Онда муфтияттың жайбасарлығын қалай түсінеміз? Ақ пен қараның аражігін бірінші солар ашып бермесе, қарапайым халыққа не жорық?
Әлеуметтік желідегі мына жазба билікке де, халыққа да сабақ болса екен деп ұсынып отырмын. «Сексенінші жылдардың іші. Менің бір малтапқыш досым артық ақшасын шошқа ұстауға салып жатыр екен. Өз үйінде емес, сыртта, адам жалдап. “Жолай көрме ол пәлеге!” дедім. “Е, неге? Пайда шаш-етектен!” “Біріншіден, “ешкі егіз туып, қойдан көп болмайды, шошқа сегіз туып, малдан көп болмайды” деген сөз бар. Екіншіден, ата-бабамыз арам деп жоламаған, одан тапқан пайдаң басқа жақтан еселеп шығып кетеді, сен оның шошқа ұстағаныңның кесірі екенін білмейтін де боласың”. Тыңдамайды! Соңғы аргументімді айттым: “Рас, сен арақ ішесің, дон-жуансың, саған кесірі тимеуі мүмкін, бірақ, бала-шағаңа тиюі мүмкін, жолама!” деп шырылдадым. Тыңдаған жоқ.  Отбасын  аянышты қиыншылықтарға кездесті..Білгенімізді айту парыз болған соң жазып отырмын, әйтпесе, әркім өзі біледі ғой. Дүние-мал табам деген адамға шошқа асырағаннан басқа да оның миллион жолы бар емес пе?…».

 

Сәуле Мешітбайқызы,

ҚР еңбек сіңірген қайреткері

 

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.