ҚАЗАҚ ӨЛЕ БЕРСІН БЕ?

1
395

        Кімде кім өз ұлтын қадірлемесе, өз ұлтымен мақтанбаса, сатқын және қаңғыбас.

Б. Момышұлы

         Ұланбатырдағы құрылыс техникумында оқып жүргенде бірінші курста мамандық тану деген сабақ кірді. Мұғалім қырыққа таянған жігіт ағасы еді. Тәртіп қатал.

Студент болсақ та мұғалім келе жатса анадайдан қаздай тізіліп тұрамыз. Таны-таныма, сәлем береміз. Мұғалім кіріп келсе дүр етіп тұрамыз. Отыр демесе қаздиып тұра береміз. Жеріп кеткен социализм дегеніміз әдептілік екен ғой.

Мұғалім сабақты кұрылыс деген не деген сұрақпен бастады. Ананы айттық, мынаны айттық. Ылғи ыржиып жүретін ділмар бәкене біреу бар еді. Сол: – Құрылыс дегеніміз, топыраққа су қосып илеген батпақ, – деп ыржиғаны. Күлкіге көмілдік. Мұғалім: «Несіне күлесіңдер? Дұрыс» деді. Балалар сендер құрылысшы болатындарыңа мақтаныңдар. Істеген істерің көрініп тұрады. Мәңгі болмаса да, құрылыс ұзақ тұрады. Ал мұғалім хат танытсын, шәкірті атақты ғалым, әкім, би, депутат болсын. Онысы көп болса жүз жыл жүреді. Дәрігер болса, адамдардың жанына араша тұрады, бірақ адам мың жасамайды ғой. Ғалым бол, жаңалық аш, жаңалығың тарихта қалар. Бірақ көзге көрінбейді. Мал мамандарына тіпті айтарым жоқ. Қазақ құрылысшылары бір астанамен мақтана қалса басқалар ауызын жаппай ма? Ал, балалар сол құрылысты теріс салып қойсаңдар не болады, кім айтады, – деп сабағы сұраққа көшетін. – Теріс салуға болмайды, құлайды. Құласа, жауапкершілікке тартылады, сотталады» – деп жамыраймыз біз.

Мұғалім: – Құрылыс құлады, ішіндегі адамдар не болады?

– Жазым болады, мертігеді, басылады, өледі..
– Олар кім?

– Халық, адамдар

– Халық, адамдарың кім?

– Құрылыстың ішінде кім бар, солар.

– Жаймашуақ тұрған мұғалім, беті қызарып, ашулана сол сәтте мына сөздерді түйдектетіп еді. – Не сендер, монғол емессіңдер ме? Монғол мемлекетін монғолдар құрайтынын, даласы мен қаласында, құрылыс ішінде монғолдар тұратынын білмейсіңдер ме? Құрылысты теріс салып, сенің терістігіңнен адам өлді дейік, сонда кім өледі екен?

– Монғол.

– Міне жаңа дұрыс болды. Сен халқыңды, ұлтыңды ойламағандықтан, қателік жіберіп, өз монғолыңды өзің өлтіргелі тұрсың. Дәрігер де солай, қателік жасаса монғол жазым болады. Мұғалім сабақты жаман үйретсе, монғолдың баласы білімсіз қалады. Малшы малды дұрыс бақпаса, монғолдың малы өспейді, өшеді, – дегенде, класс іші тым-тырыс қалып еді.

– Құрылысшымын деп мақтан, бірақ жауапкершілік зор екенін көкейіңе түй. Кім қателік жіберсе, сол отанына, ұлтына зиян шектіреді, өйтуге болмайды, – деп алдында отырған баланың басынан сипап елжірей қарағаны әлі есімде. Мұғалім не ойлағанын кім білсін. Класта екі қазақ болатынбыз. Өңкей бір жүріп, бірге отырамыз, бір үйде тұрдық. Қасымызға келді. Менің арқама қолын салып тұрып, «сендер қалай ойлайсыңдар? Қазақтар қара жұмысқа мықты ғой, құрылысты жақсы салады. Мені түсіндіңдер ме?» дегені. Мен сасқалақтап ұшып тұрдым. Ойламағандық па, монғол тіліне шалалық па: – Біздің Өлгейде тек қазақтар тұрады, – деппін.

Мұғалім алдыма келіп, қабағын түйе, бажырая қарап, жұлып алғандай – Сонда қазақтар жазым болып, өле беруі керек пе? Қазағыңды ойламайсың ба? Менің сөзімді түсінбей қалған шығарсың. Жауап беруден бұрын, аспай-саспай ойлан. Қуып келе жатқан ешкім жоқ, – деп еді. Осы сөз маған үлкен сабақ болды. Есейе келе ұлтты сүюді монғолдардың қалай үйрететінін осыдан байқадым. Интернационализм кезінде мен монғол, сен қазақсың десе, ұлтшылсың деп, айқұлақтанып кететін кез ғой. Осыған сай сабақтың өңін айналдырып «Мамандық тану» атағанын кейін түсіндік қой. Сабақ сайын ұлт туралы әңгіме бастап, қызықты сұрақ қоятын.

Бірде: – Көшпенділер, яғни біз, киіз үйде тұрдық. Әлі де пайдаланамыз. Біздің ата-бабаларымыз киіз үйді ойлап тауып, ішінде өмір сүріп жүргенде, қуаттымыз деп жүрген еуропалықтар лашық жасауға да дәрмені келмеген. Киіз үйдің конструкциясы қандай күрделі. Еуропалықтар киіз үйдің жібін де есе алмайды. Өзі қаңқайып тұрып, желге, жауынға шыдамды. Жер қозғалса, керісінше билеп тұрады. Ата-бабаларымыз қандай дана, данышпан болған? Солардың ұрпағы біз жаман болуға әсте болмайды. Шыңғысхан жарты әлемді жаулағанда киіз үйін өгіз арбаға артып жүріп, тас қамалда отырғандарды сойылмен ұрып алған жоқ па? Осындай өр рухты монғол, ұсақталып кеткеніміз-ай деп демін ішіне тартушы еді. Құрылыс туралы екі жұп сабақ кірді де, ол монғолдың салт-дәстүрін, мемлекеттігін, бірлігін, ұлттық қарым-қатынастарды сипаттаған сабаққа айналып кетті. Құрылыс жайына қалды. Киіз үйді тікеннен бастап, оның ішіне қалай өмір сүру, кіру-шығу, отыру жайына дейін тоқталатын. Үйді жығу, жинау, тігу. шаңырақты алу, алып жүрудің өзі өте маңызды дейтін.

Кәдуілгідей көшпенді монғол болып өмір сүруді үйретті. Киіз үйде өмір сүруге жалғасып, ұлттық тәрбие басталды. Далаға шығып ағайынмен қалай араласу, хабарласу, бір-біріне көмектесу, ағайынға жанашырлық таныту. Тіпті келген қонақты күтіп алу, атын қалай байлап, үйдің қай жағынан ертіп кіріп, есікті қалай ашу, сәлем беруді егжей-тегжейімен айтатын. Ата-ананың үйдегі орны, қалай сәлем беруді, кейде қимылмен көрсететін. Монғолдардың қазақтар «шаған» атап кеткен, жаңа жылды қарсы алатын дәстүрі бар. Биылғы жыл басы «шаған» ақпанның басқы күндеріне келіп тұр екен. Оның ырым-жырым, жол-жоралғысы көп. Араздасқан ағайын қайтсе де кезігіп, татуласуы, ағайындар сол жылы, араласып, дәм татысуы шарт. Бір-біріне сәлем бергені қызық. Екі қолды жаяды, жайғанда кішісі бір нәрсе көтеретіндей төменнен жоғары, үлкені алақанын төмен қаратып құшақтасады. Замандастар бір қолы жоғары, бірі төмен. Аяғы ауыр әйелдер құшақтаспайды, баланың жынысы ауысып кетеді деп ырымдайды. Бірақ осының бәрін ауылдан келген монғолдар да, бәрі де біліп тұратын.

«Шағанды» діни мейрам деп тойлатпағандықтан, мемлекет «малшылар күні» деп тек ауылда тойлатты. Ой, шіркін, үй басы сыйлық таратып, тамақ деген ағыл-тегіл, қарық болушы едік. Осындай той бізде де болса деуші едік. Құдайға шүкір, тәуелсіздіктің арқасында Наурызға жеттік. Тіл туралы, ана тілі туралы әсерлі әңгімелейтін. Монғол тілі мың жылдық тарихы бар Шыңғысхан жайлы жазылған «Монғолдың құпия шежіресі» жазылғанына 800 жылдан асты. Монғолдың тілі өте бай тіл. Мысалы жай қарапайым әскери шендерді қаншама ел, ұлт өз тіліне аудара алмай жүр. Ал монғолдар оны аударып өз тілінде айтады. Шынында да енді ойласам, бізде аударылмаған көп сөздерді олар өз тіліне аударып алғанына куә болдым.  Бір қызығы конспект жазбақ болғанда, керегі жоқ, тек ойларыңа түйіп алыңдар дейтін. Конспекті жаздырса, тексерісте шығып қалары түсінікті ғой.

Расында, бұл сабақ, яғни «Халық педогикасы»  ұлттық ұғымды қалыптастыру, Отанға қызмет ету. Отаншылдық, ұлтшылдықтың  үлгісін, үйреніп қана қоймай, өзгеге тәлім-тәрбие беруге бағыттау қажеттігін ұқтым. Ал бізде «Халықтық педогика» деген ұғым, сабақ бар ма? Болса қайда….

Көп нәрсе көкейде қалды. Кейде қазақ елінде осындай тәрбие сабақтар бұрын болды ма, қазір бар ма? деген, сауал мені мазалайды. Ұлттық рухымыз бен ұлттық құндылықтарымыз қай деңгейде? Монғол тілін білмейтін монғол жоқ. Қазақ тілін білмейтін қазақ қанша? Қамыққанда ұстазымның «Қазақ өле берсін бе?» деп, шыр-пыр болған ашулы жүзі еске түсіп, жүректі зіл басады.
Монғолия Кеңес одағының он алтыншы республикасы болған деседі. Бірақ сол Монғолияның дербес заңы, ақшасы, мың жылдық тарихы, мемлекеттік тілі «монғол тілі» деп танылған басқару жүйесі болды. Экономика, саясат жағынан ол кеңес одағына тәуелді еді. Монғолдар ұлттық сананы ұрпағына басқа жолмен сіңірді, сақтап қалды. Монғолия мемлекеті дінге де аса тиым салған жоқ. Кеңес одағынан сескенбеді. Қазақ үйінде «Құран» кітабын сақтай алмай отырғанда, қариясы бар әр монғолдың төрінде, қасында шырақ жаққан, бәлен құдай, түген құдай деген адам бейнелері самсап тұратын. Қариясы, тіпті жастарының өзі, сол құдайларының алдына жүгініп, алақандарын құлшына жапсырып, аузы жыбырлап, дұға оқып мүлгіп отыратын.

Ұланбатырдың ең биік жерінде «Будда дінінің» зәулім ғибадатханасы бой түзеп тұрды. Халық күні-түні ол жерден үзілмейтін. Әсіресе емтихан кезінде студентер құдайдан баға сұрап, дұға оқытатын. Біз дұға жайлы түсініксіз күйде жүргенде, монғол достарымыз біраз дұғасы жатқа біліп, айтып жүретін. Будда діні Тибет тілінде. Ғибадатқананың ішіне кірсең алдарына ұзын-ұзын кітап қойған қызыл-сарыға оранған тақыр бас ламалар, молдалар, гүңгір-дүңгір дауыс шығарып дұға оқиды. Бәрі бірігіп хормен дүңгірлегенде айналаны жаңғыртып, дауыстары қызық естілетін. Мұсылмандардың құран хатым түсіріп, Аллаға мадақ, пайғамбарға (ғ.с.ғ) салауат айтқаны тәрізді.

Үйді аластауға деп үгітіп кептірілген арша, сіріңкені ғибадатхананың арнаулы адамдары, дұға оқып барғандарға тегін тарататын. Негізі қайырымдылық көмек деп, нашарларға көп жарылқау жасап жатқандарын көзіміз көрген. Монғол ламаларына әйел алуға, оған жолауға тиым салынған шектеу болды. Бұл шектеу 1921 жылғы революциядан кейін жойылып, ламаларға үйленуге рұқсат берген болатын. Революцияға дейін үлкен-кіші ғибадатханаларда жүз мың еркек кіндікті әйел алмай, лама болып жатақханада тұрған. Осыдан болып монғолдардың саны өспей қалды деген, дерек бар. Осыдан халықтың дінге көзқарасы өте жоғары болғанын анғару қиын емес.

Қазақтың «Ортақ өгізден, жеке бұзау» дегені тегін емес. Жеке, дербес ел болған соң Монғолия ұлттық рухын, дінін өзгеге білдірмей-ақ кемеңгер қайраткерлерінің арқасында сақтап, ұрпағына жеткізіп отырды. Ал біз мұсылманның өзі не екенін түсінбей жүрдік.

Тек анамның «Бисмилла» деп айтып жүр дегені есімде қалыпты. Тамақ ішсең, далада жүрсең қайта, қайта айтып жүр дегені ғана ойда болды. Сонда, ойлаушы едім, қазақ деген біз өзі кімбіз деп. Қазір Аллаға мың шүкір бәрін түсінгендей болдық.

Жариялылық жылнамасына дейін Ұланбатырда христиан шіркеуі барын көрмек түгілі естіген емеспіз. Осы  келеңсіздік, ұлтқа келген індетті дұрыс түсінген ел басшылары шат қимылға көшіп жатыр екен. Бізде Монғолия сияқты көрші елдердің жақсы-жаман әдет-ғұрыптарынан сабақ алып, өз тәжірибелерімізге арқау етсек жөн. Қазақ елі бодандықтан құтылып, тәуелсіздік алдық. Жас мемлекетіміз әр нәрсенің байыбына жетпеген тәжрибесіздігі, діни ғұламалар болмауы және атеист болып кеткен қайраткерлеріміздің әсерінен дінді дүмшелетіп алдық. Сол қателіктер тәуелсіздік алған 29 жылда да әлі дұрыс  түзелмеді. Тәңіршілдер жүр ата-бабамыз тәңірші болған деп. Атеистер жүр материал, байлық  қуып. Уахабтар жүр сырты мұсылман, іші у болып. Басқа діннің ағымдары да жетерлік ел ішін бүлдіріп, ұлтты жоюға үлесін қосуда. Айта берсек жаныңа маза бермейді.  Осыған жаны ауырған әрбір ұлтым деген қазақ дін, діл, тіл жайын ойлап, алаңдамай отыруы мүмкін емес. Мәңгі дүние жоқ. Алла қазаққа  ерекше сый берді. Қазаққа тәуелсіздікті, ескерусіз қалған қазақтың  тілін орнына қойып берді.  Ал біз не істеп жүрміз? Қазақ тілі баяғы көтерем қалпы. Әрбір қазақ осыны ойланайықшы. Тәуелсіздігіміз, ұлтымыз, тіліміз, ұрпағымыз үшін алаңдап, қам-қарекет жасау қазақпын деген әр азаматтың абыройлы парызы дегенді түсінетін кез жетті… Біз Алланың сынағындамыз әркез. Мына жаман ауру да сол сынақтың  ірісінің бірі. Бір қиындықтың артында бір қайыр бар. Алла артын қайырлы еткей. Әмин!

 

                                       Дахан Шөкшир

1 Пікір

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
Атыңызды енгізіңіз

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.